Nie sądzę, aby Republika Islamska była w stanie przetrwać tę wojnę, jeśli obecna sytuacja utrzyma się jeszcze przez kilka dni – mówi irański dysydent, pisarz i komentator Roozbeh Mirebrahimi.
Mirebrahimi jest jedną z setek tysięcy ofiar reżimu ajatollahów. Jego życiorys wiele mówi o współczesnym Iranie. Urodził się rok przed rewolucją islamską w rodzinie na prowincji. Ojciec był analfabetą i kierowcą autobusu. Matka zdała maturę, dorabiała jako krawcowa. Pracę w mediach zaczął za rządów prezydenta reformatora Mohammada Chatamiego. W wieku 24 lat trafił do redakcji jednej z największych irańskich gazet. Zmagał się z cenzurą. Nauczył się lawirować.
Kłopoty zaczęły się, kiedy został jednym z pierwszych blogerów w Iranie i testował granice wolności słowa w sieci. W 2004 r. aresztowano go wraz z innymi blogerami uznanymi za zagrożenie dla reżimu. Załamał się po dwóch miesiącach w izolatce. Jak wielu więzionych dziennikarzy nie tylko „przyznał się do winy”, ale opublikował w gazetach gorliwą samokrytykę, którą kazano mu powtórzyć przed kamerami państwowej telewizji. Wyszedł za kaucją. Kiedy próbował skłonić specjalną komisję, by zajęła się sprawą sfingowanych oskarżeń wobec blogerów, dostał ostrzeżenie od służb, że jeśli będzie dalej drążył tę sprawę, „zginie w wypadku samochodowym”. W 2006 roku wyjechał. Mieszka w Nowym Jorku.
Roozbeh jest wielkim krytykiem reżimu, ale jak dotąd był dość ostrożny w ocenianiu szans na obalenie go. W 2019 r. mówił mi, że Iran znalazł się w punkcie zwrotnym, bo zmiany społeczne zachodzą znacznie szybciej niż polityczne. — Wśród kobiet i młodych dojrzewa bunt – tłumaczył. Kiedy w 2021 pytałem go o uwięzienie w Iranie brytyjskiej obywatelki Nazanin Zaghari-Ratcliffe [została już wypuszczona na wolność – red.] mówił, że „irański reżim ma naturę porywacza”: – To, co robi, jest sprzeczne z wszelkimi konwencjami i normami międzynarodowymi, nie mówiąc już o prawach człowieka. Zakładnikami reżimu są poniekąd też Irańczycy, którzy ponoszą konsekwencje zachowania swych władz – podkreślał.
We wrześniu 2022 roku po raz pierwszy od czasów rewolucji islamskiej wyszli na ulice razem: kobiety i mężczyźni, robotnicy i intelektualiści, Kurdowie i Irańczycy. Iskrą, która rozpaliła protesty, była tragiczna śmierć 22-letniej Kurdyjki. Świat poznał ją jako Mahsa Amini, gdyż kurdyjskiego imienia Żina nie mogła mieć w dokumentach. Dziewczyna została pobita na śmierć przez policję obyczajową za niewłaściwe noszenie hidżabu. Protest zaczął się na jej kurdyjskim pogrzebie i błyskawicznie rozlał się z Kurdystanu na cały kraj. Do historii przeszedł jako ruch „Kobieta, życie, wolność!”.
Zapytałem wtedy Roozbeha co sądzi o tym buncie, a on powiedział, że to najważniejsze irańskie powstanie, jakiego jest świadkiem odkąd śledzi wydarzenia w swym kraju. – Wygląda na to, że rezultatem tych protestów może będzie upadek Republiki Islamskiej. Nie stanie się to jutro za tydzień, czy rok sale szybciej niż się wszystkim zdaje. Protesty zjednoczyły niemal całe społeczeństwo. Uderza w nich unikatowa jak na Iran jedność pokoleń. Na ulicach widać babki i dziadków protestujących ręka w rękę z wnuczkami. Przewodzą młodzi, ale rodzice za nimi podążają. Jak dotąd irańskie ruchy protestu były skażone różnymi podziałami: klasowymi, etnicznymi, politycznymi czy genderowymi. Wyjątkowość obecnych niepokojów polega na ich wieloklasowym charakterze – mówił.
Widząc jak irański reżim zachwiał się po izraelskich atakach po raz kolejny zapytałem Mirebrahiego o to czym się to się może skończyć. Ze względu na swoją pracę nie miał czasu na długą rozmowę, ale odpowiedział na kilka moich pytań:
„Newsweek”: Czy reżim ajatollahów przetrwa wojnę z Izraelem?
Roozbeh Mirabrahimi: Nie sądzę, aby Republika Islamska była w stanie przetrwać, jeśli obecna sytuacja utrzyma się jeszcze przez kilka dni.
O ile te ataki mogą opóźnić irański program jądrowy? O miesiące, lata?
— O kilka lat, o ile w ogóle Republika Islamska przetrwa tę wojnę. Jeśli chodzi o to, ile czasu zajęłoby reżimowi zbudowanie bomby atomowej, to zależy to od bardzo konkretnych danych dotyczących pozostałych zapasów i możliwości technologicznych, których nie posiadam. Jednak eksperci – na podstawie raportów Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej – szacowali, że przed atakiem zajęłoby to zaledwie kilka tygodni. Biorąc pod uwagę obecną sytuację, uważam, że próba wyprodukowania broni atomowej tej chwili byłaby dla reżimu aktem samobójczym.
Jakie mogą być konsekwencje ataków? Polityczne, społeczne, militarne?
— Izraelskie ataki nie tylko zakłóciły, ale zmieniły układ sił na arenie międzynarodowej, regionalnej i krajowej w Iranie. Uważam, że politycznie doprowadzą w końcu do upadku Islamskiej Republiki Iranu. Reżim znajduje się w kryzysie decyzyjnym. Eliminacja najbliższego otoczenia Chameneiego – jego najbardziej zaufanych lojalistów wojskowych – sparaliżowała cały system.
Co musiałoby się jeszcze stać, aby reżim upadł? Istnieje alternatywa dla obecnych elit politycznych i religijnych w Iranie lub na wygnaniu?
— Kluczowym czynnikiem byłoby sparaliżowanie aparatu represji i kontroli społecznej reżimu. Jeśli do tego dojdzie, doprowadzi to do całkowitego upadku systemu. Nawet teraz, w warunkach wojny, reżim nadal aresztuje aktywistów, cenzuruje media i grozi obywatelom – najwyraźniej z obawy przed masowym powstaniem. Sporo zmieniło się od poprzednich kryzysów, kiedy brak alternatywy był głównym powodem mojego sceptycyzmu co do możliwości obalenia reżimu. Od czasu ruchu „Kobieta, życie, wolność!” pojawiło się kilka realnych sił, które mogą być alternatywą wobec obecnej władzy. Pomimo swoich wad są one w stanie odegrać istotną rolę w okresie przejściowym. Ze względów zawodowych nie wymienię konkretnych osób ani grup, ale proszę wierzyć, że nie jest tak źle jak mogłoby się wydawać.
Co te ataki i skala zniszczeń mówią o irańskiej armii i Gwardii Rewolucyjnej? Czy Islamska Republika jest kolosem na glinianych nogach?
— Ostatnie pięć dni obnażyły prawdziwy charakter jej potencjału militarnego. Jej siła i wielkość były w dużej mierze propagandą. Oczywiście nie należy pomijać elementu zaskoczenia, ponieważ ataki rozpoczęły się w momencie, gdy reżim nie był przygotowany. Czynnik ten znacząco zmienił układ sił na niekorzyść Iranu.
