Przyjmowany doustnie ma być cudownym lekiem na wszystko – poprawić wygląd skóry czy wzmacniać kości i stawy. Jednak nie potwierdzają tego żadne badania. Trwają natomiast badania nad korzyściami z kolagenowych zastrzyków. Prowadzą je między innymi polscy naukowcy.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Suplementy kolagenu są w modzie. Stosują je zarówno osoby, które chcą mieć mocne stawy i więzadła, jak i ludzie dbający o urodę w przekonaniu, że produkty te mają zdolność do wygładzania zmarszczek, uelastyczniania skóry i przywracania blasku włosom. Brakuje jednak dowodów potwierdzających ich skuteczność. Dobra wiadomość jest tylko taka, że tego typu suplementy nie wywołują skutków ubocznych.
Zbędne i niezbędne
Kolagen to białko i naturalny składnik tkanki łącznej występujący w całym organizmie. Zapewnia siłę i strukturę skórze, kościom, więzadłom, naczyniom krwionośnym, a nawet sercu i płucom. Bez wystarczającej ilości tego białka tkanki stają się kruche, podatne na uszkodzenia lub wolniej się goją. Szacuje się, że kolagen stanowi 25-30 proc. całego białka w organizmie, a ponieważ organizm stale wytwarza nową skórę i włosy oraz przebudowuje kości, zużywa go całkiem sporo każdego dnia.
Jak wszystkie białka, kolagen składa się z aminokwasów. Dziewięciu z nich, które są niezbędne, organizm człowieka nie jest w stanie sam wytwarzać, dlatego musimy pozyskiwać je z pożywienia. Doskonałym ich źródłem są jajka, mięso, ryby i produkty mleczne. – Wszystkie niezbędne aminokwasy znajdują się w białku zwierzęcym i to w takich proporcjach, że organizm może je maksymalnie wykorzystać. Białka niepełnowartościowe, głównie pochodzenia roślinnego, mają mniej aminokwasów – mówi dr inż. Agnieszka Leciejewska, dietetyk w NZOZ Przy Wieży w Choszcznie.
Dwa aminokwasy – glicyna i prolina, które są podstawowymi składnikami kolagenu – mogą być wytwarzane przez organizm z innych substancji chemicznych. To sugeruje, że suplementacja może być zbędna. Problemem jest to, że z wiekiem synteza kolagenu słabnie. Jego produkcję wydają się spowalniać również opalanie, palenie papierosów i nadmierne spożycie alkoholu. Skóra staje się wtedy wiotka, a w stawach zachodzą zmiany zwyrodnieniowe. To z kolei sugeruje, że suplementacja może być potrzebna.
Pojawiły się badania, które dowodzą, że kolagen korzystnie wpływa na wygląd i kondycję skóry. Naukowcy z uniwersytetu na Tajwanie poddali analizie 19 badań z udziałem ponad 1,1 tys. osób i wykazali, że 60-90 dni suplementacji kolagenem zwiększa elastyczność i gęstość skóry, a także redukuje głębokość zmarszczek. Poprawa nawilżenia i elastyczności skóry jest na ogół niewielka, ale istotna statystycznie, szczególnie u osób starszych. Do takich samych wniosków doszli naukowcy z University of Auckland w Nowej Zelandii. W innym artykule, opublikowanym na początku tego roku w „Orthopedic Reviews”, przeanalizowano 14 badań dotyczących wpływu kolagenu na stawy i stwierdzono, że około połowa pacjentów zaobserwowała pozytywne efekty jego działania.
Suplementy i zastrzyki
Kolagenowym suplementom przyjrzeli się również eksperci Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), agencji UE oceniającej ryzyko związane z żywnością. Po analizie dokumentów uznali, że nie ma wystarczającej liczby badań, które dowodziłyby skuteczności kolagenu w utrzymaniu elastyczności skóry lub poprawie funkcjonowania stawów. Zdecydowana większość eksperymentów została przeprowadzona na zwierzętach i w laboratoriach, a to nie pozwala przewidzieć wpływu tych produktów na organizm człowieka. Eksperci EFSA podkreślają, że potrzebne są badania na dużej grupie ochotników trwające wiele miesięcy, aby ocenić skuteczność kolagenowych suplementów.
Wielu ekspertów jednak wątpi, by doustny kolagen mógł mieć istotny wpływ na organizm, a to dlatego, że jak każde białko w przewodzie pokarmowym ulega strawieniu do aminokwasów. – Aminokwasy, które budują kolagen, krążą w organizmie i trzeba by zjeść naprawdę ogromne ilości kolagenu, aby z tych aminokwasów mógł zostać wyprodukowany kolagen i to w tych miejscach, gdzie jest on potrzebny. Ponadto, aby w danym miejscu rozpoczęła się produkcja kolagenu, potrzebny jest impuls. A takim impulsem jest iniekcja kolagenem – tłumaczy dr Kamil Koszela, ortopeda z Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji.
Gdy odkryto tę zależność, kolagenową terapię zaczęto stosować w medycynie estetycznej do niwelowania zmian związanych z wiekiem. Wkrótce potem zaczęto go podawać także do stawów, w których zaszły zmiany zwyrodnieniowe, i do miejsc wokół stawów, bo tam również zachodzą niekorzystne zmiany. Kolagen dostarczany z zewnątrz wbudowuje się w tkankę, w uszkodzonym miejscu uruchamia procesy naprawcze i inicjuje produkcję kolagenu. – Takiego efektu nie osiągniemy, gdy dostarczymy kolagen w doustnych preparatach – dodaje dr Koszela. – Dzięki zabiegom – trzem do pięciu iniekcji w odstępach tygodniowych – rozluźnia się napięta tkanka, poprawia ruchomość narządów i znikają dolegliwości bólowe, ale terapia sprawdza się także w leczeniu trudno gojących się ran, owrzodzeniach, stopie cukrzycowej, poparzeniach oraz w regeneracji błony śluzowej jamy ustnej, kiedy dziąsło nie chce się wygoić, czy leczeniu nietrzymania moczu.
Szyja smartfonowa
W ciągu ponad ośmiu lat dr Koszela podał 17,5 tys. ampułek kolagenu. – Wykonałem iniekcje u kilku tysięcy pacjentów i z moich doświadczeń klinicznych wynika, że terapia kolagenem jest przede wszystkim bezpieczna – mówi. Jej skuteczność ocenia na ok. 90 proc. – Ale pacjent musi być prawidłowo zdiagnozowany i zakwalifikowany, bo nie każde schorzenie można w ten sposób leczyć – dodaje dr Koszela. Badania wykazały, że terapia kolagenem przynosi efekt u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów, a także z entezopatią, czyli stanem zapalnym przyczepu mięśni do kości. – Jest to częsty problem, pacjenci biorą leki przeciwzapalne i przeciwbólowe, ale nie przynoszą one efektu, a to dlatego, że ścięgno czy okolica ścięgna jest słabo ukrwiona. Krew z rozpuszczonymi w niej lekami dociera tam w śladowych ilościach. Gdy wykonujemy iniekcję okolicy przyczepu ścięgna, kolagen dostaje się dokładnie tam, gdzie toczy się proces chorobowy, i tam zachodzi regeneracja, a co więcej, w odróżnieniu od leczenia lekami doustnymi omijamy przewód pokarmowy i tym samym nie pojawiają się działania niepożądane z tym związane – mówi dr Koszela.
Osoby starsze są poddawane iniekcjom najczęściej z powodu choroby zwyrodnieniowej stawów. U ludzi młodych coraz częstszym problemem jest tzw. szyja smartfonowa, czyli ból odcinka szyjnego kręgosłupa. Dochodzi do niego na skutek przyginania brody do mostka podczas korzystania z telefonu lub komputera. – Maksymalne zgięcie głowy do przodu obciąża odcinek szyjny kręgosłupa na poziomie 26-27 kg, podczas gdy standardowo obciążenie to wynosi 4-5 kg. Dochodzi więc do 5-6-krotnego przeciążenia. Mięśnie się wtedy napinają, bo to jest ich mechanizm obronny, zanikają naturalne krzywizny kręgosłupa, w konsekwencji dysk może się przemieścić, rozwija się dyskopatia i młodzi ludzie w wieku dwudziestu kilku czy trzydziestu kilku lat są wstępnie kwalifikowani do leczenia operacyjnego – mówi dr Koszela. W innych stawach zachodzą podobne zmiany. – Cieśń nadgarstka, łokieć tenisisty czy golfisty pojawia się w wyniku pracy przy komputerze. Tu przeciążenia są równie duże jak w przypadku szyi smartfonowej – dodaje dr Koszela.
Problemy ze stawami są coraz częstsze i dotykają coraz młodsze osoby. Powodem jest śmieciowe jedzenie i brak ruchu. – To sprawia, że narząd ruchu jest u nich słabo zbudowany, a do tego dochodzą przeciążenia – mówi dr Koszela. – Pacjentom z szyją smartfonową możemy zrobić mezoterapię kolagenową kręgosłupa [czyli wykonać serię drobnych nakłuć skóry; powstaną kanaliki, którymi w głąb skóry wnikną substancje aktywne – przyp. D.R.]. Znikają ból i napięcie mięśniowe, ale gdy osoby te nadal będą niewłaściwie trzymać telefon i przeginać do przodu głowę, problem może powrócić.
Jak długo po iniekcji kolagenem staw będzie sprawny? – To zależy od tego, w jakim stopniu pacjent zmieni styl życia. Jeśli będzie prawidłowo siedział przed komputerem, miał ergonomiczne stanowisko pracy, a po serii zabiegów kolagenowych przejdzie rehabilitację ruchową, to narząd ruchu będzie sprawniejszy na lata. Dziś był u mnie pacjent, który z powodu zmian zwyrodnieniowych pięć lat temu przeszedł serię zastrzyków. Przyszedł do mnie, bo znowu bolały go stawy, czuł ich sztywność i miał w nich ograniczoną ruchomość. Zabieg można u niego powtórzyć, bo terapia jest bezpieczna – mówi dr Koszela.
Bóle kręgosłupa
Dr Koszela jest jedynym specjalistą w Polsce, który w cenionych czasopismach medycznych opublikował wyniki badań dotyczących kolagenoterapii iniekcyjnej oraz jest redaktorem naukowym jedynej w Polsce książki poświęconej tej metodzie leczenia. Zorganizował dwie międzynarodowe konferencje na ten temat. – Coraz więcej lekarzy interesuje się kolagenoterapią iniekcyjną i zaczyna ją stosować. Wciąż jednak wielu kojarzy ją przede wszystkim z medycyną estetyczną i podchodzi do tych zabiegów z niedowierzaniem – mówi dr Koszela, który iniekcje kolagenem zaczął stosować w 2018 r., i przyznaje, że wcześniej podchodził sceptycznie do tej metody. – Dopiero gdy wytłumaczono mi, jak to działa, przeszedłem szkolenie i zacząłem stosować terapię, zobaczyłem, że to działa i że wiele schorzeń można w ten sposób leczyć – mówi dr Koszela.
Już kilkanaście ośrodków w Polsce prowadzi badania dotyczące leczenia iniekcjami kolagenem. Coraz więcej jest też badań opublikowanych w poważnych czasopismach medycznych, które dowodzą skuteczności terapii kolagenem w różnych schorzeniach. – Ale wciąż jest ich dużo mniej niż artykułów dotyczących leczenia operacyjnego stawów czy stosowania u tych pacjentów leków przeciwzapalnych, przeciwbólowych i sterydowych – dodaje dr Koszela.
Obecnie prowadzi on badanie nad skutecznością mezoterapii kolagenowej odcinka szyjnego kręgosłupa – na ile takie leczenie znosi przewlekły ból, przywraca ruchomość i poprawia się krążenie w tej części kręgosłupa. Próbuje także ustalić, w jaki sposób dochodzi do takiej naprawy.
Iniekcje kolagenem stają się coraz bardziej popularne wśród pacjentów. – Wiele osób nie chce być operowanych, choćby dlatego, że operacja wyłącza z życia na wiele tygodni, a niekiedy na kilka miesięcy. Czasami iniekcje nie rozwiązują przyczyny problemu, ale niektórym pacjentom to wystarcza, bo znosi ból i poprawia komfort życia, a poza tym mogą przychodzić na iniekcje i pracować – mówi dr Koszela.
NFZ finansuje wizytę i zabieg iniekcyjny, ale za sam kolagen pacjent musi zapłacić.
– Kolagen wpływa na regenerację zmienionej chorobowo tkanki, a sterydy [podawane np. w zabiegu zwanym blokadą kręgosłupa – przyp. D.R.], za które pacjent również musi zapłacić, działają przeciwzapalnie i przeciwbólowo, ale nie regenerują zniszczonej tkanki, a ponadto mogą mieć działania niepożądane – podnoszą ciśnienie i poziom cukru, szczególnie u pacjentów z nadciśnieniem i cukrzycą. Nie można ich też stosować u sportowców, bo są traktowane jako środki dopingujące – mówi dr Koszela.