Najgorszy scenariusz to nie efekt przemyślanej decyzji Waszyngtonu czy Teheranu, ale reakcja łańcuchowa. W środę Donald Trump oznajmił, że uważa zawieszenie broni z Iranem za zakończone. Irańskich przywódców nazwał „łajdakami” i „kłamcami”.
Ta deklaracja rodzi poważne pytania o to, co dalej z wojną, która miała się już przecież zakończyć. Konflikt wstrząsnął rynkami energetycznymi, wywołał gwałtowne wahania cen surowców — zwłaszcza ropy naftowej — na świecie i zagroził wciągnięciem całego Bliskiego Wschodu w toczące się walki.
Wojna w Iranie doprowadziła także do kolejnych tarć między Trumpem a sojusznikami z NATO, którzy nie chcą udzielić USA pełnego wsparcia, podzieliła sceptyczne wobec zagranicznych interwencji środowisko MAGA, a także zagroziła pokrzyżowaniem planów republikanów na utrzymanie większości w Kongresie przez wzrost kosztów życia, a szczególnie cen paliw.
— Moim zdaniem to już koniec. Nie chcę mieć z nimi nic wspólnego. To łajdacy — odpowiedział Trump, kiedy podczas szczytu NATO w Ankarze zapytano go o to, czy zawieszenie broni i memorandum, które je podtrzymuje, są już martwe. — To są chorzy ludzie. Rządzą nimi chorzy ludzie, są bezwzględni i brutalni, a gdyby mieli broń jądrową, na pewno by jej użyli.
Zawieszenie broni w Iranie. Trump ogłasza: „to koniec”
Foto: HANDOUT HANDOUT / IRANIAN SUPREME LEADER OFFICE
Trump zapowiedział, że porozmawia ze swoimi negocjatorami, którzy mogą kontynuować rozmowy, ale uznał, że „rozmowy z Irańczykami to strata czasu”.
Oto pięć scenariuszy możliwego rozwoju zdarzeń.
Scenariusz 1. Powrót wojny w ograniczonej formie
Najbardziej oczywiste wydaje się założenie, że zawieszenie broni upada, a więc wojna wybucha na nowo. Przy czym przynajmniej początkowo w mniejszej skali — celem uderzeń USA i Iranu jest transportu morskiego, bazy oraz instalacje wojskowe na wybrzeżu.
Ostatnia eskalacja już wpisuje się w ten schemat. Amerykańskie ataki nastąpiły po irańskich uderzeniach na trzy statki handlowe w pobliżu cieśniny Ormuz. USA uderzyły w irańskie systemy obrony powietrznej, porty, urządzenia do nadzoru wybrzeża oraz wyrzutnie rakiet przeciwokrętowych i dronów. Z kolei Iran zaatakował pociskami i dronami amerykańskie bazy wojskowe w Bahrajnie i Kuwejcie.
To niebezpieczne, lecz ograniczone działanie — celem są jedynie jednostki pływające, bazy, wyrzutnie, systemy obrony powietrznej i porty. Waszyngton może twierdzić, że przywraca odstraszanie, a Teheran — że odpowiedział siłą na siłę. Co ważne, obie strony zostawiają sobie pole do kolejnych posunięć.
Ryzyko polega na tym, że ograniczony konflikt nie oznacza stabilizacji. Po atakach ceny ropy poszły w górę — cena ropy Brent osiągnęła niemal 78 dol. za baryłkę, co oznacza wzrost o 6 proc. i powrót zmienności znanej z wcześniejszych etapów wojny. A więc zawieszenie broni upada, obie strony odpowiadają ogniem i każda z nich twierdzi, że to ta druga zaczęła. Wojna powraca, lecz na początku w formie rywalizacji o dominację na morzu.
Scenariusz 2. „Koniec” negocjacji wcale nie oznacza końca
Możliwe jest jednak, że ogłoszony przez Trumpa „koniec” nie oznacza śmierci dyplomacji. Wręcz przeciwnie — może to być presja, która w praktyce pozwoli na restart rozmów.
Gdyby prezydent chciał zamknąć wszystkie kanały dyplomatyczne, mógłby to ogłosić. Zostawienie pola dla negocjatorów przy jednoczesnym publicznym wyrażeniu niechęci to znana strategia Trumpa — głośny publiczny rozbrat i otwarta furtka za kulisami.
Prezydent USA ma silne motywacje, by znowu doprowadzić do zawieszenia walk — choćby dlatego, że niepewność transportu przez cieśninę podnosi ceny ropy i politycznie szkodzi mu przed tegorocznymi wyborami do Kongresu. Dalsze walki narażają też amerykańskich żołnierzy na kolejne ataki. Również Iran ma powody, by jednocześnie grozić i negocjować — najważniejszą zachętą jest bardzo potrzebne wsparcie gospodarcze, które wisi na włosku. Teheran potępił amerykańskie uderzenia jako złamanie porozumienia i odpowiedział militarnie, ale to wcale nie wyklucza rozmów pośrednich. Wręcz przeciwnie — może być otwarciem licytacji.
Irańskie ataki na amerykańskie obiekty sprawiają, że każde nowe ustępstwo jest w Waszyngtonie nie do przyjęcia. Z kolei amerykańskie ataki czynią każde ustępstwo Iranu równie toksycznym politycznie w Teheranie. Mimo to dyplomacja często wraca, ponieważ tak naprawdę innego wyjścia nie ma. Zawieszenie broni może być martwe jako dokument, ale sedno umowy — bezpieczeństwo cieśniny Ormuz w zamian za ograniczenia, wsparcie lub uznanie — może przetrwać jako konieczność.
Scenariusz 3. Przypadkowy wybuch wojny regionalnej
Najgorszy scenariusz to nie efekt przemyślanej decyzji, lecz wynik reakcji łańcuchowej. Trafiony zostaje niewłaściwy cel. Amerykańskie uderzenie powoduje więcej ofiar, niż zakładano. Statek zostaje zatopiony, a nie tylko uszkodzony. Kraje Zatoki Perskiej domagają się ochrony. Izrael działa według własnych zasad, jak nieraz robił to już wcześniej.
I tak region zostaje wciągnięty w wojnę szybciej, niż Waszyngton czy Teheran mogą ją ograniczyć. Już obecna sytuacja daje zbyt wiele punktów zapalnych dla kolejnych konfliktów. Iran uderzył w amerykańskie bazy w Bahrajnie i Kuwejcie, które rozważają odpowiedź. Katar potępił atak na katarski tankowiec LNG. A w Ankarze odbywał się szczyt NATO, więc kryzys rozgrywał się na oczach sojuszników USA.
Sojusznicy mogą być skłonni naprawiać relacje z Trumpem i w pełni poprzeć go w sprawie Iranu, skupiając się zwłaszcza na bezpieczeństwie cieśniny, której destabilizacja szkodzi wszystkim. Największym zagrożeniem jest jednak dowodzenie i kontrola. Iran może wpływać na sprzymierzone z nim grupy bojowników, co wcale nie oznacza, że potrafi je powstrzymać przed wywołaniem czegoś znacznie większego.
Stany Zjednoczone mogą atakować cele w Iranie, ale nie mają pewności, że reakcja przeciwnika będzie „tylko” proporcjonalna. Kraje zatoki mogą gościć wojska amerykańskie, ale to może z kolei uczynić je celem, jeśli Iran będzie chciał odpowiedzieć Waszyngtonowi, nie uderzając bezpośrednio w siły USA. To właśnie tego scenariusza najbardziej obawiają się rynki, wojsko i dyplomacja, ponieważ może on rozpocząć się jeszcze wtedy, gdy przywódcy zapewniają, że go unikają.
Na szczęście na razie niekontrolowana wojna regionalna jeszcze nie wybuchła, ale wszystkie zapalniki już obserwujemy, a koniec zawieszenia broni je do siebie zbliża: ataki na morzu, odwet USA, irańskie ataki na bazy powiązane z Amerykanami, zagrożenie dla państw zatoki i kwestionowane ramy zawieszenia broni. Wojna, która objęłaby cały region, staje się coraz bardziej prawdopodobna — jeśli tylko ataki wyjdą poza cieśninę Ormuz i amerykańskie instalacje, jeśli Izrael przeprowadzi dużą samodzielną operację lub jeśli masowy atak z wieloma ofiarami wymusi reakcję niemożliwą do przewidzenia.
Scenariusz 4: Rynki ropy wymuszają zaprzestanie walk
Presję na dyplomatów mogą wywrzeć także inwestorzy na rynku energii. Ceny ropy natychmiast skoczyły po wypowiedziach Trumpa. Cieśnina Ormuz sprawia, że kryzys rozchodzi się po świecie błyskawicznie. Ramy zawieszenia broni miały na celu m.in. ponowne otwarcie i zabezpieczenie żeglugi przez ten szlak, od którego wszyscy zależymy. A mimo to statki wciąż są atakowane.
Ani Waszyngton, ani Teheran nie chcą sprawiać wrażenia ustępującego, ale obie strony stoją pod presją gospodarczą, by zatrzymać tę spiralę.
Ten scenariusz nie przypominałby pokoju. Byłby to raczej wymuszony, nieoficjalny rozejm: mniej ataków, więcej pośredników, ostrzejsza retoryka publiczna i ciche starania, by przywrócić żeglugę przez cieśninę Ormuz. Krótko mówiąc, rynki mogłyby stać się nieformalnym arbitrem zawieszenia broni i przywrócić sytuację do wcześniejszego stanu.
Scenariusz 5. Trump zamienia kryzys w sprawdzian lojalności
Jak wspomnieliśmy w scenariuszu trzecim, sojusznicy z NATO mogą potraktować tę sytuację jako szansę na odnowienie relacji z Trumpem. Prezydent USA może ich do tego zmusić, wykorzystując upadek zawieszenia broni jako prawdziwy test tego, kto pójdzie za Waszyngtonem — zarówno w NATO, jak i poza nim.
Odnowiony kryzys z Iranem pozwoli przedstawić poparcie dla amerykańskich ataków jako kolejny test lojalności wobec sojuszników, partnerów w zatoce i republikanów w kraju. Pytanie wojskowe zmienia się tutaj w pytanie polityczne o to, kto poprze Waszyngton, gdy stawką jest odstraszanie. Ten scenariusz może nie doprowadzić do wojny totalnej, lecz grozi największym pęknięciem na polu dyplomacji.
Rządy europejskie mogą poprzeć bezpieczeństwo żeglugi, ale nie zgodzą się na niekończącą się eskalację. Państwa zatoki mogą chcieć ochrony USA, ale nie jako pierwsza linia frontu. Republikanie popierający twardą politykę Trumpa mogą podzielić się w ocenie kolejnej wojny na Bliskim Wschodzie.
Upadek zawieszenia broni stałby się więc czymś więcej niż tylko historią o Iranie. Stałby się testem polityki zagranicznej drugiej kadencji Trumpa: America First, ale z oczekiwaniem, że wszyscy inni się podporządkują. Czy tym razem tak będzie?
USA, Iran i prawdziwy test
Prezydencka retoryka nie zdecyduje o tym, jak zakończy się ten kryzys. O dalszych losach zdecydują: wybór celów, prowadzona nie tylko oficjalnymi kanałami dyplomacja, presja rynków ropy, powściągliwość sojuszników i to, czy Iran uzna eskalację za kartę przetargową czy kwestię przetrwania.
Żaden z tych pięciu scenariuszy nie wyklucza innych. Konflikt może zacząć się od ograniczonych uderzeń, wywołać kolejną próbę negocjacji, zatrząść światowymi rynkami energii i wystawić zachodnie sojusze na próbę, zanim którakolwiek ze stron zdecyduje się na dalszą eskalację.
Upadek zawieszenia broni należy postrzegać jako rozdroże, gdzie trudne wybory zadecydują o przyszłości, a nie jako początek nieuchronnej wojny. Zawieszenia broni rzadko umierają nagle. Najpierw tracą powagę, potem wiarygodność, w końcu sens. Trump ogłosił, że to zawieszenie się skończyło. Najbliższe dni pokażą, czy był to koniec, czy też początek nowej, stabilniejszej przerwy.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.