Konkurs Chopinowski stał się igrzyskami pokolenia streamu – kolejki po bilety, miliony przed ekranami i gorące dyskusje w sieci. Dlaczego młodzi kibicują pianistom jak sportowcom i co trzyma ich przy Chopinie?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Najpierw pokolenie streamu go pokochało, potem ustawiło się nocą pod kasą. I choć sama rywalizacja jest bezlitosna – ktoś zwycięża, ktoś odpada – młodzi wracają po więcej, bo tu czują dramaturgię, wspólnotę i prawdziwych ludzi. Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina wyrósł na jedno z najważniejszych zjawisk muzycznych nie tylko w Polsce, ale i na świecie.
Z punktu widzenia publiczności nowa era zaczęła się w sieci. Od 2010 r. wydarzenie wchodziło coraz szerzej do obiegu cyfrowego, a w 2021 r. stało się globalnym widowiskiem oglądanym na żywo i intensywnie komentowanym. Jak mówi Aleksander Laskowski, rzecznik konkursu i zarazem Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina, to właśnie ta „brama online” przyciągnęła młodych, którzy później chcieli skonfrontować emocje z salą filharmonii: – Od pierwszej transmisji, która odbyła się na YouTubie w 2010 r., obserwujemy rosnące zainteresowanie u pokolenia, które najlepiej czuje się w sieci, ale chce te dobre doświadczenia skonfrontować później z rzeczywistością. Ci, którzy poznali konkurs online, przychodzą do nas na koncerty, choćby na festiwal „Chopin i jego Europa”, i – jeśli uda im się zdobyć bilety – na Konkurs Chopinowski.
Nocna kolejka po Chopina
Emocje podkręca prosty mechanizm: im trudniej coś zdobyć, tym bardziej kusi. W dzień uruchomienia sprzedaży bilety znikają błyskawicznie. Laskowski ucina spekulacje: – W internecie kupuje ten, komu się uda – od razu zdementuję wszelkie legendy o „skrótach”. Komu uda się połączyć i w porę kupić bilety, ten je zdobywa. Konkurs ma też swój rytuał offline: „kolejkę społeczną”. Przed kasą Muzeum Chopina tworzy się wspólnota czuwających. Koce, termosy, numerki spisywane na kartce, ktoś przynosi znajomym kanapki. To FOMO w wersji analogowej – i inicjacja do świata konkursu.
– Przyszedłem wcześnie rano. Po nieprzespanej nocy ludzie stali w zimnie, ale z uśmiechem. To było wzruszające – wspomina rzecznik. Ta scena dobrze tłumaczy, dlaczego młodzi traktują te zmagania jak igrzyska.
Igrzyska na fortepianie
Młodzi kibicują „swoim” jak sportowcom. Są typowania, rankingi, forumowe wojny na argumenty, a przede wszystkim – kulminacja ogłaszania wyników. Pianista Paweł Kowalski uważa, że Konkurs Chopinowski zawsze miał dramaturgię igrzysk: – Najbardziej znamienny obraz: napięcie, a potem radość (Krystian Zimerman) bądź rozczarowanie (Aleksiej Sułtanow) w chwili ogłaszania wyników o północy w foyer Filharmonii Narodowej.
To nie jest przypadek. Korzenie „sportowej” dramaturgii sięgają samej idei tych przesłuchań.
– Słowo „kibicują” jest tu jak najbardziej na miejscu. Pamiętajmy, że idea konkursu zrodziła się z fascynacji ruchem olimpijskim – mówi Laskowski. – Chodziło o połączenie szlachetnej rywalizacji z pewnym sportowym nerwem. Na tym polega konkurs: ktoś zwycięża, a ktoś nawet nie wchodzi do finału. Jednocześnie wartością nadrzędną pozostaje muzyka Fryderyka Chopina.
A jeśli ktoś zapyta, co przyciąga młodych wykonawców do Chopina, Kowalski nie ma wątpliwości: – Sama muzyka Chopina, który zrewolucjonizował technikę fortepianową oraz formy kompozycji na ten instrument, tworząc genialne melodie, które zapamiętujemy na całe życie. Zwycięstwo w Konkursie Chopinowskim otwiera szansę odniesienia globalnego sukcesu.
Pokolenie streamingu: plusy i pułapki
Internet wywrócił rytuały słuchania. Dla młodych to przede wszystkim dostęp – transmisje, archiwa, podcasty i krótkie formaty. Ale jest i druga strona medalu. Kowalski: – Pomaga przez powszechną dostępność nagrań i informacji. Szkodzi przez niską jakość słuchania (smartfon zamiast wzmacniacza i kolumn) oraz skrócony do kilku sekund przez social media czas koncentracji.
Dlatego tak wiele znaczy dobre opowiadanie o kulisach. „Pianoforte” Jakuba Piątka, mówiący o dorastaniu młodych pianistów, stał się dla wielu nastolatków pierwszym „wejściem do środka”. Laskowski podkreśla, że „Pianoforte” pozwala zajrzeć głębiej i poznać z bliska uczestników – także z dala od konkursu – w bardzo prywatnym kontekście. – Rezonował bardzo silnie i przyczynił się do rozsławienia Konkursu Chopinowskiego na świecie, pokazując „ludzką twarz” młodych artystów – przypomina.
– Chcieliśmy rozmawiać z młodymi widzami przez bliskość bohaterów i uniwersalne historie, również jako rodzaj niezgody na dość wysoką średnią wieku, którą widać w salach koncertowych w Polsce i na świecie – tłumaczy reżyser. – Po jednym z pokazów ojciec przyprowadził 15-letniego pianistę; chłopak na oczach publiczności wyznał, że chce grać jazz, nie Chopina. Wierzę, że film pomógł mu powiedzieć, co naprawdę czuje.
Chopin działa na młodych nie tylko techniką i skalą trudności, ale przede wszystkim emocją melodii. – Po pierwsze, samo zainteresowanie Fryderykiem Chopinem, który, jak się okazuje, jest doskonałym bohaterem naszych czasów. Jego muzyka budzi wielkie emocje – zwraca uwagę Aleksander Laskowski.
To ważny klucz: młodzi szukają bliskich, wiarygodnych postaci.
– Nie ma chyba drugiego wydarzenia z szeroko pojętej kultury wysokiej o takiej popularności. Decydują dwa czynniki: ekscytujący element rywalizacji i światowy poziom produkcji – nowoczesna, pełna klasy komunikacja i najwyższej jakości transmisje. A przyciąga też sama muzyka Chopina – ponadczasowa i przyjazna w odbiorze – mówi Aleksander Dębicz, pianista i kompozytor, współautor albumu #LetsBaRock z Jakubem Józefem Orlińskim, szeroko komentowanego także przez młodszych słuchaczy.
Chopin w pionie
W tym roku transmisje pojawią się także na TikToku. To odpowiedź na nawyki pokolenia, które słucha na małym ekranie. Pionowy kadr zmienia język opowieści: więcej zbliżeń i krótsze wejścia. Jeśli zadziała ciekawość, prowadzi prosto na pełne sale koncertowe.
Format może być bramą do dłuższej formy. Klip z fragmentem mazurka łatwo udostępnić i skomentować, a przypięte linki prowadzą do pełnych występów i playlist wcześniejszych etapów. Dla wielu nastolatków to pierwszy kontakt z Chopinem: wchodzą na 30 sekund, zostają 30 minut.
Żeby nie zgubić muzyki, wystarczą proste nawyki: słuchawki, wyłączone powiadomienia na czas transmisji i jeden „ślepy” wybór pianisty dziennie, żeby dać się zaskoczyć. Fenomen młodej publiczności to także fizyczna obecność i chęć bycia „tam”. Wolontariat podczas warszawskich przesłuchań stał się dla wielu inicjacją w dorosłe życie muzyczne: realną pracą, odpowiedzialnością i wspólnotą. – Wolontariusze przy organizacji konkursu i innych wydarzeń Instytutu Chopina odgrywają ogromną i bardzo pożyteczną rolę – podkreśla rzecznik. – Młodych jest bardzo dużo, ale zgłaszają się osoby w różnym wieku. Chcą pomóc i dotknąć tej przygody od środka.
„Wejście do środka” dotyczy także samych uczestników. To intensywne trzy tygodnie, w których – obok talentu – liczą się higiena pracy, odpoczynek i wsparcie. Sen, jedzenie, cisza i wyłączone notyfikacje – to elementarz, który pomaga zapanować nad stresem.
– Każda minuta ćwiczenia musi być wykorzystana sensownie – przypomina Paweł Kowalski. – Rachmaninow potrafił ćwiczyć etiudę gis-moll op. 25 w hiperwolnym tempie, w najdrobniejszych szczegółach, bo wiedział, do jakich rezultatów chce dojść. Przekroczenie granic następuje wtedy, kiedy pasja zamienia się w nieustający stres, a nastolatek interesuje się wyłącznie tym, czy np. za trzy lata wygra konkurs. Najważniejsze zadania podczas konkursu dla pianistów i ich opiekunów to redukcja stresu oraz zapewnienie warunków do odpoczynku i spokojnego ćwiczenia. To podstawy, które w czasie tych trzech tygodni decydują o wszystkim: o koncentracji, o równości szans i o tym, czy artysta wyjdzie na scenę sobą, a nie tylko „uczniem partytury”.
Konkurs zawsze gra na dwa fronty: emocje trybun i chłodną pracę jury. – Bywa tak, że ogromne rzesze miłośników są w duchu sportowym rozczarowane wynikami – przyznaje Laskowski.
Jury patrzy jednak najpierw na muzykę: na sens frazy, ciężar rytmu i proporcje. Publiczność ma prawo kochać „swój” temperament, jury – wymagać spójności i języka Chopina. Ten rozdźwięk nie psuje święta. Przeciwnie: tłumaczy młodym, że w interpretacji nie chodzi o „festiwal efektów”, tylko o opowieść, która trzyma się partytury i charakteru.
Jakub Piątek wspomina, że pracując nad serialową kontynuacją „Pianoforte” – finał zdjęć przypadnie na tegoroczne zmagania – był z ekipą na posiedzeniu jury:
– Siedzą tam pianiści, którzy kiedyś przeżywali to samo, a dziś decydują o młodych. To międzypokoleniowe lustro jest niesamowicie wciągające. Serial będzie większy, głośniejszy i bardziej wielowątkowy; pracujemy w kolektywie z Martą Prus i Markiem Kozakiewiczem.
Powroty i ulubieńcy sezonu
Fenomen „igrzysk” ma jeszcze jeden wymiar: powroty. Gdy wracają znane nazwiska, widzowie dostają ciąg dalszy i nowych faworytów.
– Pamiętam, że jako dziecko marzyłem, by zagrać na tym konkursie – mówi Hyuk Lee, finalista z 2021 r., który startuje ponownie. – Kiedy to marzenie spełniłem, byłem bardzo szczęśliwy. W tym roku postaram się podzielić jeszcze głębszą wiedzą o wyjątkowym i absolutnie unikatowym kompozytorze, jakim był Chopin.
Jest też Eric Lu, laureat IV nagrody w 2015 r. Jego energia jest inna niż u „showmanów” – skupienie, długi oddech frazy, śpiewność. Ma wierną publiczność, która ceni u niego ciszę między dźwiękami i spokój narracji. Po tamtej edycji dojrzewał na wielkich scenach i w nagraniach; dziś wraca nie po rewanż, ale po kolejną rozmowę z Chopinem.
Wokół powracających tworzą się małe fankluby – listy repertuarowe, analizy tempa i memy po nocach. W praktyce to właśnie wyraziste role tej edycji – twarze, historie, upodobania repertuarowe – porywają wyobraźnię nastolatków. Ale jak przypomina Laskowski, reguła jest jedna: najpierw muzyka. Publiczność może żyć emocją trybun, jurorzy patrzą na partyturę i sens interpretacji. I może dlatego konkurs „wchodzi” młodym tak mocno: bo to realna stawka, bez taryfy ulgowej.
Trzy kluczowe momenty
Na mapie wydarzenia są punkty, które warto mieć w kalendarzu. Inauguracja – bo ustawia ton i przypomina, że to nie tylko rywalizacja, ale też święto muzyki. Trzeci etap – recitale, w których słychać pełny profil artysty: mazurki, nokturny, ballady, bez „zasłony” orkiestry. Finał – koncerty e-moll i f-moll, wielkie emocje i rozmowa pianisty z orkiestrą; to tam najłatwiej poczuć, że Chopin działa jak dramat z prawdziwą kulminacją.
Dla widza debiutanta to dobry szkielet: początek, środek i finał. Resztę można dopisać z ciekawości, klikając w nagrania wcześniejszych etapów, żeby zobaczyć, jak narastała opowieść.
Tak długa dawka Chopina może onieśmielać. A jednak młodzi zostają – bo mają poczucie, że to „ich” święto, w ich rytmie. Pomaga hybryda: wielkie koncerty i krótkie klipy, analiza i mem. Warto zacząć od prostego planu dnia – ulubieni pianiści, potem „ślepy” wybór jednego nazwiska dziennie, żeby dać się zaskoczyć. Reszta zrobi się sama, kiedy zabrzmią pierwsze takty.
I jeszcze jedno – powód najprostszy i najważniejszy. – Muzyka Chopina to czyste piękno jakby z innej planety, rozwijające naszą wrażliwość w świecie pełnym agresji oraz bardzo prymitywnych form paramuzyki. Kiedy zagłębimy się w niej jako młodzi ludzie, pozostanie z nami na całe życie jak skarb – mówi Kowalski.
Popularność Konkursu Chopinowskiego wśród młodych jest autentyczna, bo autentyczna jest stawka. To nie lajki, tylko emocje; nie „trend”, tylko przeżycie.
Dlatego w październiku Warszawa znów będzie stolicą fortepianu. Znowu ktoś wyjdzie na scenę na drżących nogach. Znowu sala wstrzyma oddech. I znowu – niezależnie od werdyktu – wielu młodych wróci do domu z poczuciem, że weszło właśnie do wielkiego świata muzyki.
Bo Chopin jest wieczny, ale jego igrzyska dzieją się tu i teraz.