Czy pokazy lotnicze mają sens? Katastrofa F–16C w Radomiu wywołała kolejną dyskusję.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Środowisko związane z wojskiem jest niewielkie. Znałem mjr. Macieja „Slaba” Krakowiana. Również był laureatem Buzdygana – nagrody przyznawanej za szczególne zasługi dla Wojska Polskiego. W rozmowach przewijała się jego pasja do latania i chęć zarażania tą pasją innych. Pokazy były częścią tej misji. Szef Sztabu Generalnego, generał Wiesław Kukuła, przyznał, że zastanawiał się nad tym, czy w obecnych realiach pokazy lotnicze są wciąż potrzebne. Czy też ich nie ograniczyć?
W komentarzu do posta dziennikarza militarnego umieszczonego na platformie X Damiana Ratki, postulującego wyłączenie aktywnych pilotów bojowych z pokazów i zaostrzenie przepisów, odpisał: „Miałem bardzo podobne podejście do tematu. Śp. 'Slab’ wiele miesięcy poświęciłby przekonać mnie do tego, że jestem w wielkim błędzie. Takie szkolenia i ćwiczenia służą również odstraszaniu”.
Na świecie pokazy lotnicze są ważnym elementem budowania tożsamości i relacji z wojskiem. I przy okazji częścią szkolenia specjalistycznego. Na całym świecie po wypadkach lotniczych pojawiają się głosy za i przeciw pokazom.
Drogie i niebezpieczne
Choć pokazy lotnicze mają swoich zwolenników, nie brakuje też krytyków, którzy podkreślają koszty i ryzyka związane z tymi wydarzeniami. Samoloty bojowe to nie zabawki – to skomplikowane, drogie maszyny, których eksploatacja i serwisowanie pochłaniają ogromne środki. Jeden pokaz wymaga przygotowania sprzętu, przeglądów, tankowania, a często też krótkich, lecz intensywnych prób i treningów. Wszystko to generuje dodatkowe godziny pracy mechaników, zużycie materiałów i paliwa.
Piloci biorący udział w pokazach narażeni są na ryzyko wypadku, a każdy nawet drobny incydent oznacza nie tylko straty finansowe, lecz także zagrożenie dla życia. Wielu krytyków zwraca uwagę, że czas doświadczonych pilotów jest ograniczony, a ich umiejętności mogłyby być wykorzystywane w szkoleniu bojowym, nadzorze operacyjnym czy misjach patrolowych. W tym kontekście pokaz staje się, ich zdaniem, luksusem, na który armia nie powinna sobie pozwalać.
Do tego dochodzi kwestia strategiczna, ponieważ samoloty używane w pokazach są jednocześnie częścią potencjału bojowego państwa. Ich intensywna eksploatacja podczas pokazów skraca żywotność i zwiększa ryzyko awarii w kluczowych momentach, gdy sprzęt i piloci mogliby zostać wykorzystani w realnych operacjach. Krytycy podkreślają też aspekt finansowy – w obliczu ograniczonych budżetów wydatki na „fajerwerki w powietrzu” mogą być postrzegane jako marnotrawienie publicznych pieniędzy.
Zarażanie pasją
Można stwierdzić, że współczesne lotnictwo żyje operacjami, szkoleniem i ciągłą presją czasu, a kosztowne „show” przed publicznością można uznać za luksus. Owszem, ale z perspektywy społeczeństwa i samej armii rezygnacja z tego typu wydarzeń byłaby błędem. Lotnicy ponadto uważają, że to jest istotny element, który można wykorzystać także podczas szkolenia. Zwłaszcza że akrobacje lotnicze są częścią sztuki wyższego pilotażu.
Pokazy lotnicze od dekad spełniają funkcję, której nie zastąpi żaden film promocyjny ani konferencja prasowa. I powtarza się to w rozmowach z wieloma pilotami. Wielu z nich zaraziło się pasją albo przez to, że mieszkali w pobliżu lotniska. Albo pojawili się na pokazach. W Stanach Zjednoczonych już od końca I wojny światowej organizowano masowe „barnstorming shows” – akrobacje pilotów weteranów, którzy kupowali za grosze wojskowe Curtissy JN–4 „Jenny” i latali po prowincji, pokazując dzieciom i dorosłym cuda techniki. Tysiące młodych Amerykanów po raz pierwszy zobaczyło wtedy samolot w życiu. Historycy piszą, że właśnie z tych objazdowych pokazów narodziła się fala rekrutacji do aeroklubów i szkół lotniczych w latach 30.
Szczególnie mocny wpływ miały wizyty Charlesa Lindbergha po jego przelocie przez Atlantyk w 1927 r. W całym kraju organizowano masowe spotkania i pokazy, podczas których tłumy młodych widziały samolot i pilota–bohatera z bliska. Wielu późniejszych lotników myśliwskich USAAF, jak wspominał np. Chuck Yeager, as myśliwski z czasów II wojny światowej, a po wojnie pierwszy człowiek, który przekroczył barierę dźwięku, po raz pierwszy zainteresowało się lataniem właśnie podczas takich pokazów i spotkań z Lindberghiem.
W Wielkiej Brytanii ogromną rolę odegrały pokazy lotnicze w Hendon, zwane Royal Air Force Pageants. Organizowane od 1920 r. gromadziły dziesiątki tysięcy widzów. Były nie tylko demonstracją potęgi RAF, ale i spektaklem, który działał na wyobraźnię całych pokoleń. W latach 30. młodzież, która z zapartym tchem oglądała walki powietrzne inscenizowane nad lotniskiem Hendon, kilka lat później trafiała już do szkół RAF-u. Wielu przyszłych asów Bitwy o Anglię wspominało, że właśnie tam po raz pierwszy zobaczyli lotnictwo w takiej skali.
Brytyjski historyk lotnictwa James Goulding pisał, że „każdy chłopiec, który w latach 20. lub 30. miał szczęście być na Hendon, choć raz marzył o mundurze RAF”. Sam Douglas Bader, słynny as RAF, który mimo amputacji nóg wrócił do latania i do walki, opowiadał, że jako młody chłopak był na pokazach RAF i to one ugruntowały w nim chęć latania. Również polscy piloci wspominali, że ich pasja narodziła się przy okazji pokazów. Płk. pil. Jan Zumbach, weteran Bitwy o Anglię, as myśliwski i dowódca m.in. 303 Dywizjonu Myśliwskiego, wspominał, że lotnictwem zafascynował się jako trzynastolatek po pokazach akrobacji lotniczych w Brodnicy w 1928 r. Wówczas też postanowił zostać pilotem.
Zostać lotnikiem
Dziś Siły Zbrojne mierzą się z poważnym problemem kadrowym. Zapełnienie jednostek nowoczesnym sprzętem to jedno, ale bez ludzi gotowych nim latać cały ten wysiłek modernizacyjny nie ma sensu. Dlatego właśnie pokazy lotnicze są czymś więcej niż widowiskiem. To forma bezpośredniego kontaktu z młodym pokoleniem, które jeszcze nie podjęło decyzji o swojej przyszłości. Dziecko, które dziś patrzy z zachwytem na F–16 Tiger Demo Team Poland albo na dynamiczny pokaz AW149, jutro może stać się podchorążym w Dęblinie.
Nie wolno też zapominać o wymiarze społecznym. Armia jest częścią państwa, a jej obecność w życiu publicznym nie powinna ograniczać się do defilad i lakonicznych komunikatów w mediach. Pokazy lotnicze są jednym z niewielu momentów, gdy wojsko otwiera się na obywateli w sposób atrakcyjny, przyciągający tłumy i pozwalający im poczuć dumę z Sił Zbrojnych. To także przestrzeń do rozmowy, budowania zaufania i, co równie ważne, promocji zawodów, które same w sobie nie mają dziś łatwej konkurencji na rynku pracy.
Pokazy lotnicze nie są więc kaprysem. W dobie wojny toczonej tuż za naszą wschodnią granicą społeczeństwo potrzebuje poczucia więzi z własną armią.