Operacje dywersyjne prowadzone przez ukraińskie wojsko przybrały niespotykaną skalę. Nie tylko wstrząsnęły Kremlem, ale też zadziwiły cały świat. Ich skuteczność to nie przypadek, lecz efekt przemyślanej strategii operacji nieregularnych, której genezy należy szukać przed laty.
Kiedy pod koniec 2023 r. eksplozje na lotnisku Saki na Krymie i dym nad składami paliwa w obwodzie biełgorodzkim przebiły się do światowych mediów, wiele osób po raz pierwszy dostrzegło skalę ukraińskich działań nieregularnych. Ukraińska doktryna operacji specjalnych, zarówno wojskowych, jak i cywilno-partyzanckich, stała się jednym z najskuteczniejszych narzędzi podważania rosyjskiej kontroli nad okupowanymi terytoriami i destabilizowania sytuacji na głębokim zapleczu. Dziś ukraińskie siły specjalne i wywiad grają we własnej lidze i nawet tajne służby Izraela mogą wiele się od nich nauczyć. Pokazał to przede wszystkim atak na rosyjskie bazy lotnicze z 1 czerwca. Ten atak jest efektem długoletniej pracy i zrozumienia potrzeb przyszłego pola walki.
Budowa potęgi
Genezy tego podejścia należy szukać jeszcze w doświadczeniach wojny w Donbasie. Po 2014 r. Ukraińcy zrozumieli, że sama siła ognia nie wystarczy, by zatrzymać Rosję, zwłaszcza że ukraińska armia niemal w każdym aspekcie była słabsza od rosyjskiej. Konieczne było stworzenie struktur zdolnych do działania w warunkach asymetrycznych – niekonwencjonalnych, elastycznych, operujących w głębokim cieniu. Tak narodziły się nowoczesne ukraińskie Siły Operacji Specjalnych, których fundamenty zaczęto budować w 2016 r.
Już pięć lat później, w 2021 r., struktura ta obejmowała od 5 do 6 tys. żołnierzy zawodowych. Jednak faktyczne zdolności operacyjne były znacznie szersze – pod dowództwo SOS trafili także członkowie oddziałów nieregularnych, czyli partyzanci operujący nie tylko w rejonie linii frontu, ale również na okupowanym Krymie, w Donbasie, a nawet w głębi Federacji Rosyjskiej. Dodatkowym komponentem są siły specjalne podporządkowane Ministerstwu Spraw Wewnętrznych – w tym sześć pułków Gwardii Narodowej oraz wyspecjalizowane jednostki jak „Ares” z Charkowa czy „Skorpion”, chroniący obiekty nuklearne. Z biegiem czasu coraz większe znaczenie zaczęły odgrywać operacje dywersyjne i sabotażowe, prowadzone przez ukraińskie służby specjalne w samej Federacji Rosyjskiej, przede wszystkim te organizowane przez Główny Zarząd Wywiadu Ministerstwa Obrony Ukrainy, Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy oraz siły specjalne marynarki wojennej.
Dywersja na Krymie
Początkowo Ukraińcy skupili się na operacjach skierowanych przeciwko rosyjskim siłom na Krymie. Najpierw prowadzono uderzenia dywersyjne skierowane w infrastrukturę kolejową i drogową wewnątrz półwyspu. Kiedy operacje przeciwko mniejszym celom się powiodły, Kijów postanowił uderzyć w Most Krymski, który łączy okupowany Krym z Federacją Rosyjską – jest więc kluczowym obiektem infrastruktury strategicznej. Most, ukończony w 2018 roku, stał się jednym z symboli aneksji Krymu oraz punktem przerzutowym dla rosyjskiego wojska. Zniszczenie lub chociaż czasowe wyłączenie mostu z użytku oznacza ograniczenie możliwości zaopatrywania wojsk na południu Ukrainy.
Pierwszy atak miał miejsce 8 października 2022 r. i był starannie zaplanowaną operacją specjalną SBU. Ciężarówka z ukrytym ładunkiem wybuchowym o masie kilku ton, w którego skład wchodziły m.in. heksogen i trotyl, została zdetonowana w momencie przejazdu kolejowego składu cystern. Eksplozja uszkodziła jedną z jezdni oraz spowodowała pożar torów kolejowych, co na kilkanaście dni wstrzymało ruch drogowy i kolejowy.
Drugi atak miał miejsce 17 lipca 2023 r. i został przeprowadzony z użyciem morskich dronów nawodnych operujących w trybie zdalnym. Jednostki wykonane z tworzyw kompozytowych wyposażone były w ładunki wybuchowe i systemy nawigacyjne pozwalające na precyzyjne trafienie w filary mostu. Według danych udostępnionych przez SBU operację poprzedzał kilkutygodniowy zwiad satelitarny oraz infiltracja rosyjskiego systemu monitoringu przybrzeżnego. Skutkiem uderzenia było zawalenie się jednej z sekcji drogowych i całkowita blokada ruchu na ponad trzy tygodnie. Od tamtej pory co jakiś czas Ukraińcy uderzają w most, coraz bardziej go uszkadzając. Ostatni atak mógł poważnie zniszczyć filary mostu, ale Rosjanie twierdzą, że wybuch nie uczynił żadnych szkód i ruch wznowiono po trzech godzinach. W tym czasie jednak nie przeprowadzono żadnych badań uszkodzonych filarów. Nikt nie zszedł pod wodę, więc nie wiadomo, czy zapewnienia Rosjan mają pokrycie w rzeczywistości.
Wzmożenie działań
O ile operacje z 2023 r. można uznać za rozgrzewkę, te prowadzone w 2025 r. są już na poziomie najlepszych meczów czołowych drużyn świata. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy ukraiński wywiad zlikwidował trzech generałów, w tym gen. por. Jarosława Moskalika, zastępcę szefa Głównego Zarządu Operacyjnego Sztabu Generalnego odpowiedzialnego za planowanie niemal wszystkich rosyjskich operacji. W lutym w okupowanym Berdiańsku zabito Jewgienija Jurjewicza Bogdanowa, pełniącego funkcję zastępcy szefa okupacyjnej administracji miasta. Ostatnio doszło do serii eksplozji na mostach kolejowych w obwodach briańskim i kurskim. W wyniku jednego z ataków most zawalił się na przejeżdżający pociąg pasażerski, powodując śmierć siedmiu osób i raniąc 73.
Inne incydenty obejmowały uszkodzenia torów kolejowych i mostów, co doprowadziło do wykolejeń pociągów towarowych oraz zakłóceń w ruchu kolejowym na czterech liniach prowadzących w stronę frontu. Przeprowadzono również atak na rosyjskie lotniska i Most Krymski.
O skuteczności tej strategii świadczą nie tylko zdjęcia satelitarne płonących obiektów, ale i reakcje Rosjan. Siergiej Gajdaj, lojalny wobec Moskwy szef okupacyjnej administracji Ługańska, przyznał publicznie, że działania partyzantów i żołnierzy wojsk specjalnych wywołują panikę wśród urzędników i służb porządkowych. Akty sabotażu, np. przecinanie opon w policyjnych pojazdach, skutecznie paraliżują codzienne patrole. Władze rosyjskie zmuszone są przerzucać dodatkowe siły do ochrony zaplecza, naruszając i tak skromne zasoby. Właśnie na takim efekcie zależało Ukraińcom — zmusić przeciwnika do defensywy, zmniejszyć jego manewrowość i zaszczepić w nim poczucie stałego zagrożenia.
Siatka agenturalna w głębi Rosji
Sukces takich operacji nie byłby możliwy bez głęboko zakorzenionej siatki wywiadowczej na terytorium Federacji Rosyjskiej. Ukraiński wywiad wojskowy, którego działania koordynuje gen. Kyryło Budanow, prowadzi złożone operacje rozpoznawcze z wykorzystaniem zarówno agentów ludzkich, jak i technicznych środków rozpoznania.
Według źródeł zachodnich Ukraina posiada setki informatorów i współpracowników działających na terenie Rosji, w tym wśród pracowników sektora transportu kolejowego, logistyki, przemysłu zbrojeniowego i lotnictwa cywilnego. Informacje te pozwalają na planowanie i realizację precyzyjnych ataków, również przy pomocy lokalnych sabotażystów.
Dlatego możliwe było wynajęcie bez większych podejrzeń magazynów, w których przebudowano kontenery, aby pomieścić w nich drony, które również złożono na miejscu. Potrafiono przy tym doskonale rozpoznać okolice atakowanych baz, jej środki ochrony i słabe punkty.
Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że ukraińskie służby utrzymują kontakt z rosyjskimi formacjami ochotniczymi walczącymi przeciwko reżimowi Putina, jak Legion Wolnej Rosji, Batalion Syberyjski czy Rosyjski Korpus Ochotniczy. Te grupy niejednokrotnie przeprowadzały ataki na rosyjskim pograniczu, a także w głębi kraju, destabilizując sytuację wewnętrzną i zmuszając Rosjan do przerzucania jednostek z frontu na terytorium własne.
Dlaczego ukraińska dywersja działa?
Efektywność ukraińskich operacji specjalnych wynika z kilku kluczowych czynników. Przede wszystkim, ukraińskie służby wywiadowcze nie są sparaliżowane biurokracją ani skostniałymi procedurami, które od dekad ograniczają elastyczność działań FSB czy GRU. Każda operacja jest starannie planowana, z dbałością o szczegóły techniczne, logistyczne i informacyjne.
Kolejnym czynnikiem jest wysoki poziom integracji wywiadu i sił zbrojnych z przemysłem technologicznym. Drony używane w operacjach powstają w niewielkich ukraińskich zakładach, często pod przykrywką działalności cywilnej. Cyberataki i operacje w zakresie walki radioelektronicznej wspierane są przez specjalistów IT pracujących wcześniej w sektorze prywatnym, dziś związanych z wojskiem kontraktowo.
Wreszcie – ukraińskie służby mają pełne polityczne przyzwolenie na prowadzenie działań ofensywnych. Prezydent Zełenski wielokrotnie podkreślał, że Ukraina ma prawo prowadzić operacje na terytorium Rosji, jeśli służą one obronie państwa. W przeciwieństwie do Rosji Ukraina nie ukrywa swojej aktywności – sukcesy są komunikowane i potwierdzane, a opinia publiczna nie jest utrzymywana w informacyjnym odosobnieniu.