„Proszę sr*** psem poza posesją”, „Kartonowe śmieci wrzucamy do kontenerów poskładane”, „Gów***rzu w zielonej bluzie, kiedy wreszcie zrozumiesz, że garaż to nie skatepark?” — to tylko kilka przykładów wymiany zdań ludzi z tego samego osiedla. Dlaczego sąsiad sąsiadowi wilkiem?
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
— Trzy lata temu wprowadziliśmy się na nowe osiedle — opowiada Marzena. — Ładne bloki, trawiaste patio, plac zabaw dla dzieci, ogrodzony teren. Wymarzone miejsce, aby zacząć nowe życie we dwoje. Do tej pory mieszkaliśmy w jedenastopiętrowym punktowcu. Nikt nikomu się nie kłaniał, wszyscy przemykali między piętrami, odwracali wzrok w windzie. A tu — kultura. Ludzie widzą się pierwszy raz, mówią „dzień dobry”, uśmiechają do siebie. Inny świat.
Jej mąż to dusza towarzystwa. Lubi ludzi. Uznał, że trzeba poznać sąsiadów i zacząć się integrować. Dobra okazja nadarzyła się rok temu w okolicach końca karnawału. Marzena z Jarkiem z okazji tłustego czwartku zaprosili do domu mieszkańców ze swojego piętra. Własnoręcznie wykonali zaproszenia i postanowili pukać od drzwi do drzwi.
— Mamy na piętrze sześć lokali. Zastukaliśmy do każdego. Tylko jeden lokator nie otworzył drzwi, ale był w mieszkaniu i chyba stał z okiem przyklejonym do wizjera, bo słychać było ciężkie sapanie. Pozostali przyjęli nas życzliwie. I co najważniejsze, przyjęli zaproszenie — wspomina Marzena.
Gospodarze podjęli gości pączkami i winem domowej roboty. Impreza z początku była trochę drętwa, ale słodkości i alkohol pomogły rozruszać towarzystwo. — Siedzieliśmy od wczesnego wieczora do północy. Śmiechy, poważne tematy — superatmosfera. Na odchodne obiecywaliśmy sobie, że trzeba to koniecznie powtórzyć. I na obietnicach się skończyło — rozkłada bezradnie ręce kobieta.
Początkowy czar szybko prysł. Uśmiechy szybko ustąpiły skwaszonym minom. Od czasu wieczornej nasiadówki niektórzy sąsiedzi zaczęli się dziwnie zachowywać. Marzena z Jarkiem poznali Magdę, singielkę, tak jak oni — przed czterdziestką. Podczas imprezy przeszli na „ty”, spędzili z nią cały wieczór, ale gdy trzy dni później spotkali ją na klatce i powitali radosnym „cześć”, kobieta odburknęła „dzień dobry” i schowała się w mieszkaniu.
Inni też zachowują się dziwnie. — Ludzie na piętrze nie wychodzą z domu, kiedy słyszą, że ktoś inni wychodzi. Nieraz tego doświadczyłam. Otwieram drzwi rano, śpieszę się do pracy i słyszę, jak ktoś z sąsiadów przekręca klucz w zamku też szykując się do wyjścia, ale nie wychodzi, dopóki ja nie wyjdę. Pewnie czeka przy wizjerze, aż wsiądę do windy i zjadę na dół — przypuszcza Marzena.
Winda to osobny temat. Marzena i Jarek mieszkają na trzecim piętrze. Niby niewysoko, ale jak człowiek wraca po całym dniu z pracy albo niesie ciężkie zakupy, czeka na windę niczym na zbawienie. Kilka razy zdarzyło się Marzenie spotkać znajomą twarz na parterze. Kiedy wchodziła do windy i trzymała nogą drzwi na widok zmierzającego w jej stronę sąsiada, ten szedł w stronę schodów.
— Albo inna sytuacja. Wchodzę do klatki, czekam na windę, a za drzwiami wejściowymi przy domofonie widzę przez szybę znajomą twarz. Chcę poczekać, lecz sąsiadka długo majstruje kluczem przy skrzynce pocztowej i niby wyjmuje listy, aby tylko nie jechać ze mną windą — uśmiecha się pobłażliwie Marzena. Rozmawiała o tym wielokrotnie z Jarkiem. Mąż też parę razy doświadczył podobnych sytuacji. Jest rozgoryczony. Sądził, że na nowym osiedlu uda się poznać fajnych znajomych, a tu nic z tego. — Chyba dał za wygraną. Powiedział, że w tym roku na ostatki nikogo nie zaprasza ani nigdzie nie wybiera się w gości — mówi żona Jarka.
Kryzys zaufania i kłopot z wdzięcznością
W 2025 roku CBOS zrobił badania, z których wynika, że aż 58 proc. Polaków preferuje zachowanie dystansu w relacjach z sąsiadami, a 15 proc. ankietowanych wręcz unika takich kontaktów. Dlaczego tak wielu z nas nie wykazuje ochoty pielęgnowania osiedlowych znajomości?
— Jednym z powodów jest potrzeba zachowania anonimowości. Szczególnie łatwo zaobserwować to u osób przyjezdnych, którzy przeprowadzili się do dużego miasta z mniejszej miejscowości i dobrze się odnajdują w sytuacji, kiedy nikt ich o nic nie wypytuje, nie czują się obserwowani i nie są obiektem towarzyskich plotek. Zachowują własne życie tylko dla siebie — tłumaczy Marta Majchrzak, psycholożka i badaczka społeczna z pracowni Herstories.
To niejedyne wyjaśnienie. Do atrofii więzi międzyludzkich dołożyła się pandemia, która nauczyła nas życia w izolacji. Czasami decyduje wstyd — kiepsko się nam powodzi w życiu, w pracy i nie chcemy się z tym obnosić. Powodem może być też lenistwo albo zimna kalkulacja — wprowadziłem się na chwilę, wynajmuję mieszkanie, pomieszkam pół roku, może rok i zmienię adres, po co więc inwestować w nowe znajomości. Znajdą się również argumenty socjologiczne — społeczeństwo się starzeje, a osoby starsze są zwykle nieufne i lękliwe, więc w trosce o swoje bezpieczeństwo unikają kontaktów z obcymi.
— Jedno jest pewne: zmagamy się z kryzysem zaufania. Coraz więcej z nas nie wierzy nikomu i uważa to za rozsądne podejście, wręcz strategię przetrwania. A przecież zaufanie do ludzi przynosi korzyści: ktoś z sąsiadów podleje kwiatki, kiedy pojedziemy na wakacje, zaopiekuje się psem czy po prostu przystanie pod blokiem i porozmawia. Nawet przelotne relacje z ludźmi, szczery uśmiech, zwykłe „dzień dobry” albo krótka wymiana zdań mogą dobrze wpłynąć na nasze samopoczucie — zapewnia Majchrzak.
Psycholożka zwraca uwagę na jeszcze jedną kwestię — chodzi o niezależności. Nie chcemy być komukolwiek coś winni. Wszystko wolimy zawdzięczać sobie. A jak sąsiad pomoże dokręcić kran czy pożyczy narzędzia, trzeba się jakoś odwdzięczyć. To bywa krępujące.
Człowiek człowiekowi był uczynny
Paweł dorastał na przełomie lat 80. i 90. w dziesięciopiętrowym bloku. Doskonale pamięta, jak mieszkańcy zbierali się na dole i obradowali w ważnych sprawach. Zawsze był temat do rozmów — popsuty domofon, drzwi, które się nie domykają czy brak ławki pod blokiem. Wszyscy przejmowali się osiedlowymi sprawami. Człowiek człowiekowi był uczynny.
— Któregoś razu jechałem z klasą na autokarową wycieczkę. Rodzice odprowadzali mnie na miejsce. Wsiadamy do winy i nagle nie ma prądu — gaśnie światło w kabinie, dźwig zatrzymuje się między piętrami. Panika. A co, jeśli nie zdążę? Nie było telefonów komórkowych, nie można było powiadomić wychowawczyni o spóźnieniu. Zaczęliśmy łomotać w drzwi windy. Po chwili wyszedł z lokalu pan Marek, zapukał do pana Andrzeja, wzięli narzędzia, odblokowali drzwi i uwolnili nas ze środka. Dzięki temu zdążyłem. Gdyby nie natychmiastowa pomoc sąsiedzka, pewnie siedziałbym z rodzicami w tej windzie ze dwie godziny w oczekiwaniu na maszynistę i nici byłyby z wycieczki — wspomina Paweł.
Każdy w bloku znał każdego. Jeśli nie osobiście, to z widzenia. Na trzecim mieszkała pani z owczarkiem niemieckim, piętro wyżej — bezdzietne małżeństwo, a drzwi obok — samotna matka z dwójką dzieci. — To się przez lata nie zmieniało. Nie to co teraz. W moim nowym bloku trzy czwarte lokali zajmują tymczasowi najemcy. Dziś są, jutro ich nie będzie. Rotacja jest ogromna. Nie wiadomo, kto jest kim. Nie daj Boże gdybym dzisiaj zaciął się w windzie. Nie sadzę, aby ktokolwiek pośpieszył z pomocą — przypuszcza Paweł.
Nie zna nikogo z sąsiadów. Próbował nawiązywać kontakt, zagadać, ale ludzie odpowiadali od niechcenia, półsłówkami. Dał sobie spokój. — Mało kto wydusi z siebie „dzień dobry” czy chociaż się uśmiechnie. A w mojej klatce jest niedużo mieszkań. To powinno sprzyjać integracji. Jednak nie sprzyja — mówi Paweł.
Mężczyzna mieszka z żoną i małą córką. Jak przychodzi wieczór, rozdrażniona i zmęczona po całym dniu trzylatka, zaczyna płakać, czasami wpada w historię. Sąsiedzi od razu dają o sobie znać — rozlega się walenie w kaloryfer. W ten sposób upominają się o ciszę i spokój.
— Odprowadzam córkę do przedszkola. Co rano przywożę z dołu wózek dziecięcy i stawiam na moment pod drzwiami mieszkania, skąd wyruszamy z córką, jak już jesteśmy gotowi. Przyprowadzam go dosłownie na pięć minut. Któregoś ranu wychodzimy i widzę przyklejoną do drzwi kartkę: „Proszę nie brudzić wózkiem ściany”. Dziesięć minut wcześniej kartki nie było. Ktoś zadał sobie trud, napisał i przykleił ją, zamiast zapukać i uprzejmie zwrócić uwagę w kwestii wózka. To paranoja. W tym bloku nikt ze sobą nie rozmawia, za to każdy gotowy przyczepić się z byle powodu — Paweł nie kryje irytacji zachowaniem mieszkańców bloku.
Roszczeniowi pieniacze
— Czuję się jakbym mieszkała w domu wariatów — zaczyna naszą rozmowę o relacjach z sąsiadami Ula. Osiedle mieszkaniowe, na którym mieszka od przeszło pięciu lat, składa się z trzech bloków. Jeszcze z nikim nie udało jej się zakolegować. Jedna dziewczyna dobrze rokowała. Ula złapała z nią kontakt. Zaprosiła do siebie na drinka. Liczyła na rewizytę. Jednak nic takiego nie nastąpiło. — Od tamtej pory mam wrażenie, że Baśka mnie unika. A jak już na siebie wpadniemy, gadka się nie klei — przyznaje Ula.
Jest singielką, nie ma dzieci, może dlatego trudniej jej nawiązać kontakt z mieszkańcami. Rodzice zbierają się pod blokiem i siłą rzeczy rozmawiają, bo maluchy razem się bawią. To hermetyczna grupka, żyje swoimi sprawami i peroruje o grabkach i foremkach. A pozostali? — Chodziłam na zebrania wspólnoty. Pomyślałam, że to dobry pomysł, żeby kogoś poznać. Była w błędzie. Moi sąsiedzi to w większości roszczeniowi pieniacze. Narzekają na zbyt wysoką trawę, za wolno jeżdżącą windę, źle umyte miejsca parkingowe. A jedna kobieta domagała się wymiany płytek podłogowych na klatce schodowej, gdyż pastelowe kolory szybciej się brudzą. Totalna porażka — narzeka Ula.
Myślała, że łatwiej pójdzie z mieszkańcami na piętrze. Kiedyś zabrakło jej mąki. Była niedziela, większość sklepów zamknięta. Przypomniała sobie, jak mama pożyczała od sąsiadek, a to szklankę cukru, a to miarkę proszku do prania. Nigdy nie było problemu, ludzie chętnie się dzieli. Jeszcze prosili do środka na kawę.
— Zapukałam do sąsiadki z pytaniem, czy mogłaby mnie poratować dwiema łyżkami mąki. Otworzyła kobieta w średnim wieku i wypaliła, że chyba pomyliłam drzwi, bo Żabka jest za rogiem. Po czym zamknęła się od środka zamaszyście przekręcając klucz w zamku. W szczycie pandemii ta sama sąsiadka chodziła po piętrze i wycierała ludziom klamki płynem dezynfekującym. Mówiłam, mieszkam w domu wariatów — powtarza Ula.
U niej w bloku jedyna komunikacja odbywa się za pomocą korespondencji windowej. Sąsiedzi wypisują na kartkach żale i pretensje: „Proszę sr*** psem poza posesją”, „Kartonowe śmieci wrzucamy do kontenerów poskładane”, „Gów***rzu w zielonej bluzie, kiedy wreszcie zrozumiesz, że garaż to nie skatepark?”. — Zatraciliśmy zdolności normalnej rozmowy. Ludzie się unikają. Nie są siebie ciekawi. Reagują hejtem. Jak mamy się dogadać jako społeczeństwo, skoro nie potrafimy kulturalnie i bez emocji rozmawiać w sąsiedzkim gronie — zastanawia się Ula.
Strzeżonego sąsiad strzeże
Życzliwy sąsiad jest na wagę złota. Do takiego wniosku doszli autorzy raportu „Zróbmy sobie razem… szczęśliwe sąsiedztwo”. Badania przeprowadzone przez serwis Otodom wskazują, że przed decyzją o zmianie miejsca zamieszkania prawie co druga osoba szuka informacji, czy w danej okolicy jest bezpiecznie. Co więcej, coraz częściej zwracamy uwagę nie tylko na lokalizację, ale także na ludzi z najbliższej okolicy — 17 proc. Polaków zanim się przeprowadzi, sprawdza, kto mieszka w pobliżu: rodziny, seniorzy czy studenci.
Dla 41 proc. z nas bezpieczeństwo to przede wszystkim gotowość sąsiadów do reakcji i pomocy, gdy dzieje się coś niepokojącego, a nie liczba kamer w bloku czy szlabany na osiedlu. Jedna trzecia badanych podkreśla, że ważne jest wzajemne zaufanie między sąsiadami.
— Wybuch wojny za wschodnią granicą znacząco wpłynął na nasze poczucie bezpieczeństwa i uświadomił, jak istotna jest bliskość oraz zaufanie w najbliższym otoczeniu. Dziś coraz większe znaczenie zyskuje bezpieczeństwo w skali mikro — w domu, na osiedlu, w sąsiedztwie. Świadomość, że obok mieszka ktoś, kto zauważy coś niepokojącego i zareaguje, daje poczucie spokoju, którego nie zapewni żadna infrastruktura. To właśnie wzajemna obecność, empatia i gotowość do pomocy tworzą fundament codziennego poczucia bezpieczeństwa — podkreśla Agata Stachowiak, ekspertka rynku mieszkaniowego Otodom.
Na sąsiadach nigdy nie zawiódł się Marek. — Mamy grupę na WhatsAppie. Kiedy ktoś potrzebuje pożyczyć narzędzia, pisze i któryś z nas przyniesie młotek czy wiertarkę. Odwiedzamy się po domach. Puszczamy dzieciaki na dwór i ktoś z nimi schodzi, aby popilnować grupy. Jednego dnia kolega spod trójki, innego koleżanka spod dziewiątki — opowiada mężczyzna.
Mieszka na strzeżonym osiedlu. Ale strzeżonego sąsiad strzeże. Nie tylko strzeże — oferuje bezinteresownie życzliwość. — Mam sąsiada, który zaprosi z dziećmi na gofry albo przyniesie słoiki ogórków domowej roboty. Właśnie wrócił z rodziną z ferii. Pojechali na tydzień do Czech. Dzwonił i pytał, jakie mi przywieźć piwo: ciemne czy jasne? Bo ja mu odebrałem paczkę, kiedy nikogo nie było w domu. Taki sąsiad do skarb — podsumowuje Marek.
