Dla jednych był symbolem czystości, dla innych – rozwiązłości seksualnej. Dlaczego zajączek stał się częścią tradycji wielkanocnej?
Jest duży, puszysty i ma wielki kosz. Przychodzi tuż przed Wielką Niedzielą, odwiedza wszystkie domy i podrzuca prezenty. Wkłada je do przygotowanych wcześniej koszyczków albo chowa w różnych miejscach domu i ogrodu. Dzieci wyczekują jego przyjścia, ale zajączek zjawia się niespodzianie, gdy dzieci zmorzy sen. Żadne dziecko nigdy go więc nie ujrzało.
Przez lata wielkanocny zając ulegał najróżniejszym przemianom. Początkowo dzieci budowały przytulne gniazda, aby się nim zaopiekować, kiedy on wysiaduje jaja. Potem gniazda przekształciły się w koszyczki wielkanocne, zając stał się królikiem, choć to dwa różne zwierzęta z rodziny zającowatych, a kolorowe jajka zamieniono na słodycze, smakołyki i inne drobne upominki.
Ale skąd zając lub królik wziął się wśród wielkanocnych symboli? W Biblii nie ma śladu, który wiązałby te zwierzęta ze świętami. Są o nich wzmianki jedynie w kilku miejscach. Tekst z Księgi Przysłów chwali zające za ich rozum, ale w Księdze Kapłańskiej nazwano je zwierzętami nieczystymi: „Zając bowiem chociaż przeżuwa, nie ma rozdzielonych kopyt; jest to dla ciebie nieczyste”. Jest kilka teorii na temat pochodzenia wielkanocnego zajączka, na razie żadna z nich nie zyskała powszechnej akceptacji.
Poskromić wiedźmy
Najstarszą wzmiankę o wielkanocnym zajączku znaleźć można w niemieckim tekście z 1572 r. Napisano tam: „Nie martw się, jeśli zajączek wielkanocny ci ucieknie, a jeśli nie znajdziemy też jajka, ugotujemy gniazdo”. Sto lat później młody niemiecki lekarz i miłośnik teologii, Johannes Richier, napisał 16-stronicową rozprawę na temat wielkanocnego zająca, który składa różnokolorowe jajka i ukrywa je w domach i ogrodach. Dzieci i dorośli szukają tych jajek, a potem się nimi objadają. Richier ostrzega, że „młodzi ludzie często tracą zdrowie po zjedzeniu tych pisanek, ponieważ chętnie połykają jajka bez soli, masła i innych środków aromatyzujących”, a to powoduje silne bóle brzucha.
Ostrzeżenia Richiera na nic się zdały, zaś zwyczaj poszukiwania, a potem jedzenia jajek przynoszonych przez wielkanocnego zajączka objął kontynentalną Europę i szybko przekroczył Ocean Atlantycki. Dr Stephen Winick z American Folklife Center uważa, że zając wielkanocny dotarł do Ameryki nie później niż w 1757 r. O zwyczaju tym mógł opowiadać młody artysta Johann Conrad Gilbert, który w tym roku wyemigrował do Pensylwanii z Niemiec, gdzie tradycja ta była już wtedy powszechna. Na jego rysunkach kilka razy pojawił się motyw zajączka niosącego koszyk z kolorowymi jajkami.
W XVII w., gdy dzieci w Niemczech i Stanach Zjednoczonych szukały pisanek schowanych przez wielkanocnego zająca, w Anglii na zające polowano i jedzono ich mięso. To miało uwolnić świat od czarownic – wierzono bowiem, że wiedźmy przybierają postać zająca i czynią szkody w gospodarstwie, np. kradną krowom mleko.
Wiosenne przebudzenie
Nie wiadomo, jak zajączek stał się częścią wielkanocnych zwyczajów w Niemczech. Jacob Grimm, jeden z braci Grimm, który prowadził badania nad podaniami, mitami i opowieściami ludowymi, wiązał zwyczaj poszukiwania zajęczych jajek z pogańskim świętem Ostara, które obchodzono na cześć bogini płodności. W książce „Deutsche Mythologie” z 1835 r. Jacob Grimm stwierdza, że „Zając wielkanocny jest dla mnie niezrozumiały, ale prawdopodobnie zając był świętym zwierzęciem Ostary… Ostara, Eástre wydaje się zatem być boskością promiennego świtu, wschodzącego słońca, niosącego radość i błogosławieństwo, którego znaczenie można łatwo dostosować do dnia zmartwychwstania Boga chrześcijańskiego”.
Imię Ostara, które wymienia Jacob Grimm, pochodzi od anglosaskiej bogini Eostre. Pisał o niej Beda Czcigodny, benedyktyn żyjący w Anglii na przełomie VII i VIII w. Przekonywał on, że w dawnej Anglii kwiecień nazywano Eosturmonath, czyli miesiącem bogini Eostre. Towarzyszył jej królik, który od wieków symbolizował odmłodzenie i płodność. Zdaniem Bedy Czcigodnego, pogańskie święto wiosny ku czci Eostre zostało połączone z chrześcijańskim świętowaniem zmartwychwstania Chrystusa.
Nie wyjaśnia to jednak sprawy pochodzenia zajączka wielkanocnego. Badania archeologiczne, które w 2020 r. zakończyli naukowcy Carly Ameen z University of Exeter i Luke John Murphy z University of Iceland, wykazały, że przez dwa tysiąclecia ludzie żyjący na terenie Wielkiej Brytanii rzeczywiście czcili różne boginie, których symbolami były króliki lub zające. Najsłynniejszą z nich była Święta Melangell, irlandzka księżniczka, żyjąca w VI w., która została patronką królików i zajęcy. Jednak żadnego związku bogiń z obchodami Wielkiej Nocy naukowcy nie znaleźli.
Inna teoria głosi, że ktoś próbował upiec chleb wielkanocny w formie baranka, ale wyszedł mu chleb przypominający zajączka. Umieścił go zatem obok baranka wśród symboli świąt wielkanocnych. Spodobało się to innym ludziom i zaczęli go naśladować. Jeszcze inna teoria zakłada, że w średniowieczu wielkanocny chleb wypiekano z kolorowymi jajkami, na których malowano wizerunek zająca. Tak mógł zrodzić się pomysł, że zając wielkanocny składa jajka. Istnieje też legenda, która mówi, że wiosną dzikie zające szukały pożywienia w osadach ludzkich, a że były to jedne z pierwszych zwierząt, które można zobaczyć po zimie, zaczęto kojarzyć je z wiosną i Wielkanocą.
W Anglii na zające polowano, co miało uwolnić świat od czarownic – wierzono bowiem, że wiedźmy przybierają postać zająca
Święto to zbiega się ze zmianą pór roku i choć dokładna jego data jest ruchoma, to na półkuli północnej zawsze przypada w pobliżu równonocy wiosennej, czyli dnia, który wyznacza początek wiosny i zapowiada sześć miesięcy, kiedy dzień trwa dłużej niż noc. Podczas coraz cieplejszych i bardziej słonecznych miesięcy przyroda budzi się z zimowego odrętwienia. Nadchodzi czas godów.
Jeśli przyjmiemy tę interpretację, to obecność jajek w wielkanocnym koszyczku nie dziwi, bo jajka od tysięcy lat są symbolem płodności i co najmniej od czasów średniowiecza dekorowano je na Wielkanoc. Są też symbolem nowego życia, a tym samym zmartwychwstania Jezusa. Ale skąd zające lub króliki?
Ślady na Księżycu
Zwierzęta te od dawna fascynowały ludzi. W niektórych kulturach uchodziły za święte. Czcili je Celtowie, a Indianie wierzyli w Michabo – Wielkiego Zająca, który w świecie zmarłych jest gospodarzem dla dusz dobrych ludzi, oraz Królika, który przyniósł ludziom ogień. Oba te bóstwa uchodziły też za sprytnych oszustów. Były zwinne i szybkie. Postrzegano je więc jako przebiegłe i tajemnicze. W taki też sposób były przedstawiane w sztuce, a jednym z najbardziej zagadkowych motywów są trzy zające, które dotykają się uszami i ganiają po okręgu. Niezwykłość tego znaku wynika ze złudzenia optycznego: każdy zwierzak ma dwoje uszu, ale jedno ucho jest wspólne dla dwóch zajęcy, co oznacza, że w sumie są tylko troje uszu.
Motyw trzech zajęcy rozprzestrzenił się w ciągu kilkuset lat od Chin po Europę Zachodnią dzięki kupcom wędrującym Jedwabnym Szlakiem, drogą handlową łączącą Azję ze Starym Kontynentem. Można go znaleźć w wielu średniowiecznych kościołach w Wielkiej Brytanii – w South Tawton (Devon), Long Melford (Suffolk), Cotehele (Kornwalia), katedrze św. Dawida w Pembrokeshire i katedrze w Chester. Zdobi on również katedry i synagogi w Niemczech oraz francuskie kościoły parafialne, ale zaskakujące jest to, że można go także dostrzec na artefaktach w Syrii, Egipcie i dolinie Swat w Pakistanie, datowanych na IX w. Najstarszy wizerunek trzech zajęcy pochodzi z jaskini Dunhuang w Chinach, świętym miejscu buddyjskim powstałym w VI w. n.e.
Symbol ten w różnych kulturach nabierał różnych znaczeń. W Europie uważano go za oznakę dobrobytu i odnowy. Trzy zające można też interpretować jako symbol Trójcy Świętej, a jedność zajęczych uszu może oznaczać jedność trzech osób boskich.
Jest też druga interpretacja symbolu trzech zajęcy. Wywodzi się ona z opowieści o bezinteresownym zającu, która znajduje się w Jatakach, czyli historiach z życia Buddy. Zając jest w niej przedstawiony jako inkarnacja historycznego Buddy, Siddharthy Gautamy. Jest tak hojny i pobożny, że kiedy spotyka głodującego mnicha, nie bacząc na zagrożenie, wchodzi w ogień, aby zdobyć dla niego jedzenie. W nagrodę za to jego wizerunek pojawia się na księżycu. To księżycowe skojarzenie z zającem nie jest przypadkowe. Gdy zmrużymy oczy, przy odrobinie wyobraźni dostrzeżemy na powierzchni Srebrnego Globu wizerunek zająca.
Zające zamieszkujące księżyc i wpatrujące się w księżyc można też znaleźć w opowieściach z różnych rejonów świata. W Chinach opowiadają historię o mieszkającym na księżycu króliku, który szykuje składniki eliksiru życia. W rdzennej kulturze Ameryki Północnej i Środkowej krążą bardzo podobne mity, które łączą zające i króliki z księżycem. Według nich ludzie mieli znaleźć na Srebrnym Globie ślady zajęczaków.
Czystość i lubieżność
Niektóre z symboli chrześcijańskich mają swoje korzenie w kulturach starożytnej Grecji i Rzymu. Tamtejsi pisarze i filozofowie nie uważali co prawda zającowatych za święte, ale fascynowała ich płodność tych zwierząt. Na ich niezwykłe możliwości rozrodcze pierwszy zwrócił uwagę grecki filozof Arystoteles, żyjący w latach 384-322 p.n.e. Zastanawiał się on, w jaki sposób króliki mogą rozmnażać się z tak zawrotną szybkością. Odpowiedzi na to pytanie udzielili po latach rzymski historyk Pliniusz Starszy (23-79 n.e.) i grecki historyk Plutarch z Cheronei (50-125 n.e.). Byli oni przekonani, że sukces reprodukcyjny zajęcy bierze się stąd, że są one hermafrodytami i potrafią zmieniać płeć z miesiąca na miesiąc, a rodzić mogą zarówno samce, jak i samice.
Rzymski pisarz i nauczyciel retoryki Aelian (175-235 n.e.) miał na to inną teorię. Zasugerował, że zające są zdolne do superfetacji, czyli podwójnej ciąży. Zjawisko to oznacza, że samice zostają zapłodnione, będąc jeszcze w ciąży z pierwszego krycia. Przez długi czas koncepcja Aeliana była wyśmiewana, dopiero współcześni naukowcy dowiedli, że zające rzeczywiście zawdzięczają płodność superfetacji. Aelian wierzył też, że zające i króliki mogą zostać poczęte bez kopulacji.
Spektakularne zdolności reprodukcyjne zającowatych wywarły wpływ na europejską symbolikę. Zwierzęta te często pojawiały się obok Wenus, rzymskiej bogini miłości i seksualności. Pożądanie, jeden z siedmiu grzechów głównych, było przedstawiane w formie alegorycznej jako kobieta z króliczkiem. W okresie średniowiecza i renesansu króliki były – w zależności od kontekstu – symbolami czystości albo nieograniczonej seksualności. Antonio Pisanello, włoski malarz wczesnego renesansu, namalował „Alegorię pożądania”, na której królik symbolizuje lubieżność. Z kolei na obrazie „Madonna z królikiem”, autorstwa Tycjana, włoskiego malarza renesansu, śnieżnobiały króliczek jest symbolem celibatu Marii.
Symbolika związana z zającem i królikiem jest zatem pełna sprzeczności. Może więc nigdy nie uda się ustalić, w jaki sposób i dlaczego zwierzęta te trafiły do wielkanocnego koszyka. Wymykają się one naukowcom tak jak biały królik Alicji z Krainy Czarów. A może wcale nie chodzi o to, by go złapać, ale by go gonić.
