Wewnętrzny oprawca. Jeżeli ignorujesz swoje potrzeby, to znaczy, że stosujesz wobec siebie przemoc

Niektórzy uczyli się od dziecka, że ich potrzeby można odkładać na później, a zmęczenie nie jest powodem, by przestać działać. Mają przekonanie, że słabość to coś, czego lepiej nie pokazywać, bo zostanie wykorzystane przeciwko nim. Dorastając w domach, gdzie otrzymywali milczenie zamiast troski, wymagania zamiast czułości, krytykę zamiast zrozumienia, zaczęli traktować to jak normę. W dorosłym życiu mówią sobie, że są po prostu ambitni i trzymają wysokie standardy. W rzeczywistości żyją w ciągłym napięciu, podnosząc poprzeczkę ponad własne siły. Nie szukają sposobów, by dojść do celu inaczej, niż siłując się ze sobą, próbując gonić wyidealizowaną wersję siebie. Traktowani przemocowo w dzieciństwie, dziś tak samo traktują siebie.

Neurobiologia przemocy

W psychologii przemoc definiuje się jako działanie lub zaniechanie prowadzące do krzywdy fizycznej, psychicznej lub emocjonalnej poprzez przekroczenie czyichś granic. Jeśli zastosuje się tę definicję do relacji z samym sobą, widać, że przemoc własna to wszelkie sposoby traktowania siebie podważające dobrostan i poczucie bezpieczeństwa jednostki. Może to być otwarta, surowa krytyka wewnętrzna, w której ludzie mówią do siebie w sposób, w jaki nie pozwoliliby mówić nikomu innemu. Może to być także chroniczne ignorowanie własnych potrzeb, np. odkładanie snu, odpoczynku, jedzenia czy wsparcia emocjonalnego w imię „bycia silnym”. Mózg reaguje na takie traktowanie podobnie jak na realne zagrożenie z zewnątrz: zwiększa się poziom kortyzolu, aktywuje się współczulny układ nerwowy, odpowiedzialny za reakcję walka–ucieczka, przez co ciało przez dłuższy czas pozostaje w stanie mobilizacji. Innymi słowy, choć „oprawca” istnieje tylko w głowie, organizm przeżywa to tak, jakby był atakowany raz za razem. W efekcie podkopuje to zdrowie fizyczne oraz psychiczne, ale też utrwala w danej osobie poczucie, że nie zasługuje ona na troskę i szacunek.

Filtr na całe życie

Jeszcze w latach 90. w wielu polskich domach troskę rozumiano pragmatycznie: dziecko ma być najedzone, ubrane i przygotowane do szkoły, to wystarczy. Wspólne rozmowy, przytulanie, pytania o uczucia czy proste „kocham cię” w wielu rodzinach bywały rzadkością. Rodzice pracowali, a dzieci spędzały czas same na podwórkach. Wtedy uznawano to za normę. Był dach na głową i obiad na czas, lecz brakowało emocjonalnej obecności. To zostawiło ślady. Dziś wiadomo, że to zaniedbanie emocjonalne — podstawowe potrzeby fizyczne są spełnione, zaś emocjonalne nieuwzględnione, bagatelizowane lub zawstydzane.

W takich warunkach naturalne dziecięce potrzeby, m.in. bezpieczeństwa, akceptacji, opieki, autonomii pozostawały niezaspokojone. Jeffrey Young, twórca terapii schematów, nazywa te potrzeby uniwersalnymi i podkreśla, że ich chroniczne pomijanie prowadzi do powstania schematów, które w dorosłości są jak filtr nakładany na całe życie. Dziecko, które w odpowiedzi na błąd słyszało tylko krytykę, dorasta z wewnętrznym głosem mówiącym: „Nie wolno popełniać pomyłek”.

Dorośli, którzy doświadczyli emocjonalnego odrzucenia, zaczynają wierzyć, że ich potrzeby są mniej ważne od potrzeb innych. Przemoc własna staje się nieoczywista, bo jest wierną kontynuacją tego, jak traktowali ich inni. Mechanizm ten nie powstaje z potrzeby wyrządzenia sobie krzywdy. To raczej próba zachowania kontroli, radzenia sobie w jedyny znany sposób. Paradoks polega na tym, że strategie kiedyś chroniące przed odrzuceniem dziś podtrzymują ból.

Nasz język wewnętrzny

Ludzie rzadko budzą się pewnego dnia z myślą: „Od dziś będę ignorować swoje potrzeby, krytykować się i wymagać od siebie niemożliwego”. Niemniej mechanizmy te nie pojawiają się znikąd. Są jak język, którego nauczyliśmy się w domu. Nawet jeśli nigdy nie wypowiadaliśmy słów krytyki na głos, to dźwięczą nam w głowie. W domach dysfunkcyjnych często obowiązują niewypowiedziane zasady: „Nie mów o problemach”, bo to wprowadza napięcie; „Radź sobie sam”, bo dorośli są zbyt zajęci swoimi sprawami; „Nie przesadzaj”, bo twoje emocje są niewygodne.

Takie komunikaty, powtarzane wprost lub między wierszami, stają się wewnętrznymi przekonaniami. Dzieci uczą się, że miłość i akceptacja są warunkowe, dostaje się je tylko wtedy, gdy jest się posłusznym, cichym, osiąga się sukcesy albo nie stwarza problemów. W dorosłości te same mechanizmy uruchamiają się automatycznie. Człowiek nie odpoczywa, bo odpoczynek kojarzy mu się z lenistwem. Nie przyznaje się do trudnych emocji, bo to „obciążanie innych”. Nie prosi o pomoc, bo „silni radzą sobie sami”. W efekcie staje się swoim własnym nadzorcą. Paradoksalnie wszystko po to, by poczuć się bezpiecznie. Problem w tym, że stary język, który pomógł przetrwać dzieciństwo, w dorosłym życiu staje się językiem przemocy wobec siebie.

Wielu dorosłych zaniedbanych emocjonalnie w dzieciństwie nosi w sobie wewnętrznego krytyka. To głos nieustannie podważający, oceniający i podcinający skrzydła. W psychologii nazywamy go internalizacją krytycznego rodzica. Sposób, w jaki mówiono do nas w dzieciństwie, staje się naszym własnym, automatycznym językiem wewnętrznym. Jeśli dzieci w trudnych momentach słyszą od rodziców, że mają przestać się mazać, nie przesadzać i być silne, przyswajają komunikat, że ich uczucia są bez znaczenia. Dziecko jednak nie przestaje odczuwać, więc uczy się je tłumić. Zaczyna rozumieć, że lepiej samemu się skarcić, niż narazić na odrzucenie. Ten mechanizm dorasta razem z nim. Uruchamia tryb „dyscyplinowania siebie”, nawet gdy nie ma już realnego zagrożenia. Z dziecka wyrasta dorosły przekonany, że aby zasługiwać na akceptację, musi być lepszy, szybszy, bardziej odporny. Traci przez to kontakt z sobą, bo zamiast skupiać się na własnych potrzebach, zastanawia się, czy jest już „dość” dobry, szybki, odporny itp.

Stop niewidzialnej przemocy

Dorośli, którzy dorastali w niekorzystnej dla nich atmosferze, nauczyli się ją stosować, ponieważ nie dostali innych narzędzi do zdrowszego radzenia sobie z rzeczywistością. Dobra wiadomość jest taka, że takich narzędzi można się nauczyć na każdym etapie życia. „Niewidzialne rany” są realne, ale goją się, gdy zamiast powtarzać dawne komunikaty, zaczynamy dawać sobie to, czego kiedyś zabrakło w naszym wychowaniu: język łagodności, prawo do emocji, jasne granice i regularną troskę o ciało.

Przerwanie łańcucha przemocy wobec siebie zaczyna się od zmiany podejścia. Nie od kolejnych prób dyscyplinowania się czy dopasowywania do cudzych oczekiwań, lecz od nauki samowspółczucia. Samowspółczucie opiera się na trzech filarach: uważności na własne emocje i sygnały, życzliwości wobec siebie oraz poczuciu wspólnoty doświadczeń. To nie jest pobłażliwość ani wróg postępu, lecz sposób traktowania siebie tak, jak traktowałoby się bliską osobę w chwili kryzysu. W tej łagodności rodzi się prawdziwa siła, w której człowiek przestaje działać przeciwko sobie, lecz dla siebie.