Zmiany w dyrektywie o efektywności energetycznej budynków mają doprowadzić do całkowitej rezygnacji z ogrzewania domów w Unii węglem, olejem grzewczym i gazem ziemnym. W jaki sposób? Do kiedy?
W nowych budynkach standardem będzie wykorzystanie energii słonecznej. Przepisy przyniosą oszczędności energii i zmniejszą emisje gazów cieplarnianych, a pośrednio mają przyczynić się także do ograniczenia ubóstwa energetycznego. Tu jednak pojawia się wiele znaków zapytania, jak dyrektywa EBPD zwana budynkową wpłynie na styl życia mieszkańców i jak bardzo ambitne cele renowacji budynków obciążą domowe budżety.
Unia podzielona
Dyskusja o zmianach w dyrektywie EBPD obnażyła nowe podziały wokół Europejskiego Zielonego Ładu, który coraz mocniej będzie bezpośrednio dotykał mieszkańców. Najwięcej pytań i głosów sprzeciwu dotyczyło nie planowanych nowych standardów w budownictwie, tylko wymogów wobec już istniejących budynków.
Obowiązkowi termomodernizacji budynków o najgorszym standardzie energetycznym sprzeciwiało się początkowo kilkanaście krajów członkowskich. Politycy argumentowali, że będzie to zbyt duże obciążenie finansowe zrzucone na barki mieszkańców, zwłaszcza że bardzo stare domy, których tak wiele jest na południu Europy, będzie trudno poddać renowacji. W tym samym czasie w Niemczech trwała zażarta debata nad nowymi zapisami prawa budowlanego (Gebäudeenergiegesetz – GEG), które wprowadziłyby de facto zakaz montażu nowych kotłów gazowych. To skierowało także w Polsce uwagę na temat ogrzewania budynków w kontekście unijnej polityki klimatycznej.
Przez wiele miesięcy nie było pewne, czy uda się osiągnąć porozumienie w kwestii zaostrzenia zapisów dyrektywy EBPD. Ostatecznie kompromis osiągnięto w grudniu ubiegłego roku, dwa lata po przedstawieniu propozycji przez Komisję Europejską. W marcu tego roku Parlament Europejski przyjął zmiany w dyrektywie, w kwietniu zagłosowało za nimi 20 państw, a przeciwne były tylko Włochy i Węgry. Polska z kilkoma innymi krajami wstrzymała się od głosu. Teraz, po opublikowaniu dyrektywy w Dzienniku Urzędowym UE, państwa członkowskie będą miały dwa lata na włączenie jej przepisów do swojego ustawodawstwa krajowego.
Przyjęte ostatecznie zapisy są bardziej liberalne od początkowej propozycji Komisji i stanowiska Parlamentu Europejskiego. W toku prac uwzględniono różnice między krajami pod względem stanu zasobów budowlanych, położenia geograficznego, klimatu i historii.
Dyrektywa umożliwia rządom wybór środków najlepiej dostosowanych do ich specyfiki. Kraje mogą również zwolnić z przepisów różne kategorie budynków, w tym budynki historyczne, miejsca kultu i domy wakacyjne. Kluczowe będą Krajowe Plany Renowacji Budynków, w których obowiązkowo każde państwo członkowskie wskaże, jakie środki zamierza zastosować, by spełnić wymóg zmniejszenia zużycia energii w budownictwie i stopniowo doprowadzić do wycofania paliw kopalnych z ogrzewania, najpóźniej do 2040 roku. Nie jest to twardy zapis.
Koniec pieców, ale jakich?
Zmieniona dyrektywa zachowała „neutralność technologiczną”, co oznacza, że dopuszcza różne nośniki energii stosowane w ogrzewaniu, a nie tylko np. pompy ciepła. W nowych i zmodernizowanych budynkach nie będą jednak już instalowane kotły wykorzystujące tylko paliwa kopalne, a więc gaz ziemny, węgiel czy olej napędowy.
– Do 2029 roku instalacja samodzielnych kotłów gazowych odbywa się na zasadach jak obecnie. Od 2030 roku w nowych budynkach oraz w budynkach po pełnej termomodernizacji do standardu budynku zeroenergetycznego, kotły gazowe będą mogły być w dalszym ciągu instalowane, ale w kombinacji z odnawialnymi źródłami energii, np. hybrydowe układy z pompą ciepła, kolektorami słonecznymi, fotowoltaiką – tłumaczy Janusz Starościk, prezes Stowarzyszenia Producentów i Importerów Urządzeń Grzewczych.
Obecnie trwają prace nad definicją kotła na paliwa kopalne. Ważne tu będzie np. określenie wykorzystania OZE w stosowanym w kotle paliwie. Już teraz dostawcy gazu przygotowują się do stosowania „zielonych gazów”.
– W istniejących budynkach po 2030 roku wymiana i naprawa urządzeń nadal odbywać się będzie bez ograniczeń jak obecnie, chyba że budynek zostanie poddany głębokiej termomodernizacji. Kotły gazowe, które będą zasilane w przyszłości gazami odnawialnymi, jak biometan, wodór czy metan syntetyczny, nie podlegają żadnym ograniczeniom także po 2030 roku – wyjaśnia Janusz Starościk.
Zgodnie dyrektywą państwa członkowskie powinny dążyć do stopniowego wycofywania indywidualnych kotłów zasilanych paliwami kopalnymi. W pierwszej kolejności powinny zaprzestać dofinansowania instalacji takich kotłów już od 2025 r. Wyjątkiem są programy finansowane z funduszy unijnych, które zostały wybrane do inwestycji przed tym rokiem.
W Polsce tym wyjątkiem jest program „Czyste powietrze”, który uzyskał wcześniej zgodę Komisji Europejskiej na wpłatę dofinansowania do kotłów gazowych montowanych w miejsce pozaklasowych kotłów węglowych.
Po pierwsze, termomodernizacja
– Najtańsza jest energia niezużywana. Trzeba pamiętać, że dyrektywa EPBD jest poświęcona głównie zwiększaniu efektywności budynków poprzez poprawianie ich parametrów fizycznych, co prowadzi do redukcji zapotrzebowania na energię elektryczną i ciepło. A to bezpośrednio przekłada się na zmniejszenie zużycia energii elektrycznej, gazu, biomasy i innych nośników koniecznych do zapewnienia prawidłowego funkcjonowania budynku. To jest głównym celem, a nie kwestia zakazu użytkowania kotłów gazowych – podkreśla Janusz Starościk.
Każde państwo członkowskie ma przyjąć własną ścieżkę redukcji średniego zużycia energii pierwotnej w budynkach mieszkalnych o 16 proc. do 2030 r. i 20-22 proc. do 2035 roku, przy czym większość tych oszczędności musi pochodzić z renowacji 43 proc. domów o najniższej klasie energetycznej. Ile to będzie w Polsce?
– Przewidujemy, że realizacja założeń dyrektywy o charakterystyce energetycznej budynków będzie się wiązać z modernizacją w Polsce ponad miliona budynków mieszkalnych do roku 2030. To jednocześnie prawdziwe wampiry energetyczne, często zawilgocone, niedogrzane, a także drogie w utrzymaniu – mówi Justyna Glusman, dyrektor generalna Stowarzyszenia Fala Renowacji.
W przypadku niemieszkalnych budynków państwa członkowskie będą musiały do 2030 r. przeprowadzić renowację 16 proc. zasobów o najgorszej charakterystyce energetycznej, a do 2033 r. – 26 proc.
Justyna Glusman przypomina, że w Długoterminowej Strategii Renowacji Budynków, przyjętej przez polski rząd w 2022 roku, przewidziano 2,4 mln budynków do renowacji do roku 2030. – Założenia dyrektywy co do tempa renowacji są więc mniej więcej zbieżne z naszą krajową strategią, która obejmuje także budynki niemieszkalne. Na dokładne dane trzeba jeszcze poczekać, Komisja Europejska ma też wydać zalecenia co do metodologii obliczania oszczędności energii, gdyż w stosunku do budynków mieszkalnych liczy się średnia oszczędność energii uzyskana do roku 2030, a nie konkretna liczba modernizowanych budynków – mówi Justyna Glusman.
Zmieniona dyrektywa sprawi, że bezemisyjność stanie się normą dla nowych budynków. Od 1 stycznia 2028 r. obowiązek ten obejmie nowe budynki publiczne, a pozostałe – od 1 stycznia 2030 r.
Nowe budynki mają też być gotowe na energię słoneczną, a więc fotowoltaikę i kolektory słoneczne. Państwa członkowskie będą musiały ustanowić krajowe kryteria obowiązkowego montowania takich instalacji na nowych budynkach oraz zwolnienia z tego obowiązku.
Dofinansowanie już jest
Już teraz jest kilka ogólnopolskich programów, z których właściciele domów, spółdzielnie, wspólnoty i samorządy mogą wziąć dofinansowanie do termomodernizacji budynków, m.in. z programu Banku Gospodarstwa Krajowego TERMO oraz programów Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, np. „Czyste powietrze”, „Ciepłe mieszkanie”. W najpopularniejszym programie „Czyste powietrze” dofinansowującym wymianę kopciucha i termomodernizację domów jednorodzinnych, Polacy złożyli ponad 830 tys. wniosków, ubiegając się o 26 mld zł dofinansowania. Trochę więcej niż połowa wniosków dotyczy także termomodernizacji.
Jak ocenia think tank Forum Energii, w polskich programach pomocowych dominuje obecnie wsparcie wyrywkowych działań termomodernizacyjnych, które nie prowadzą do uzyskania znaczących oszczędności energii. W żadnym programie termomodernizacja kompleksowa nie jest obowiązkowa. Dotacje nie są też do końca dobrze ukierunkowane. Mało jest kompleksowych termomodernizacji, większego wsparcia potrzebują ubodzy mieszkańcy domów wielorodzinnych. Brak możliwości oszczędzania i gromadzenia środków na inwestycje w poprawę efektywności energetycznej dotyczy teraz co czwartej polskiej rodziny mieszkającej w nieocieplonym budynku wielorodzinnym.
