Joanna żyje w ciągłym napięciu. Jej małżeństwo było udane, ale to już przeszłość

Joanna codziennie rano robi staranny makijaż – kładzie podkład, dobiera kolor cieni do powiek i dokładnie maluje rzęsy (rozdziela je precyzyjnie, by nie tworzyły krzaczastych kępek pomalowanych tuszem). Zabiera jej to dużo czasu, więc wstaje wcześnie. Ubrania też nie dobiera spontanicznie do pogody. Wszystko musi do siebie pasować i być „profesjonalne”, czyli dobrane do aktywności przewidywanych na dany dzień.

Joanna myśli o tym przed położeniem się spać. Analizuje zaplanowane spotkania i układa różne zestawy ubrań. Ranek jest próbą generalną, choć i tak wiele takich prób odbyła w swoim umyśle, zanim położyła się spać. Ostateczna wersja ubioru jest ustalana w danym dniu – potem przystępuje do robienia makijażu. Na szczęście przyzwyczajenia kulinarne Joanny są raczej stałe, więc poranek jest w tym względzie bardziej przewidywalny – kawa i owsianka. Gdy dojeżdża do pracy i wysiada z samochodu, znajduje się już na pewnym poziomie pobudzenia, które narastało od pierwszych chwil po przebudzeniu. Ten stan napięcia będzie jej towarzyszyć przez resztę dnia, napędzając biznesowe decyzje i stanowiąc tło do przeżywania niepowodzeń.

Niepokój, który jej stale towarzyszy, ma swoje źródło w rzeczywistych problemach zarówno w pracy, jak i w życiu osobistym. Tyle że Joanna nie kontaktuje się świadomie z rzeczywistymi problemami. Jako dyrektorka marketingu w korporacji bezpośrednio współpracuje z zarządem firmy, a szczególnie z prezesem. Ten jest bardzo nerwowy i wybuchowy, w zarządzaniu preferuje wyłapywanie winnych. Joanna o tym wie i nie jest to jej ulubiony styl współpracy, ale nigdy o tym z szefem nie porozmawiała. Jej małżeństwo też trawią problemy. Mąż jest już zmęczony wynikającą z napięcia swoistą nieobecnością żony, która ciągle jest myślami gdzieś indziej. Joanna wyszła za mąż, bo spotkała mężczyznę, któremu na niej zależało. Był miły, dobry, z dobrą posadą, wiedział, na czym ma polegać tzw. dobre życie, ale ona nigdy nie czuła do niego niczego więcej niż sympatii. Obecnie go unika, zasłaniając się ogromem pracy.

Jak to się dzieje, że dorosła osoba tkwi w sytuacji, która nie daje jej możliwości autonomicznego działania? Co sprawia, że pozostaje w życiowym impasie, nie dostrzega źródeł problemów ani nawet nie stara się ich zobaczyć?

W pułapce zależności

Normą naszego rozwoju jest rozwiązanie symbiozy wczesnodziecięcej (proces ten rozpoczyna się w pierwszym roku życia), która warunkuje nasze przetrwanie i możliwość dalszego rozwoju. Efektem rozwiązania tej symbiozy jest oddzielność rodziców i autonomia dziecka (dziecko zaczyna próbować siebie w kontakcie ze światem po swojemu).

Czasami jednak albo rodzice nie są gotowi do oddzielności, albo dorastające dzieci jeszcze nie potrafią wziąć odpowiedzialności za siebie. Skutkuje to wykształceniem się wzorców reagowania, które w dorosłym życiu objawiają się specyficznymi zależnościami w relacjach. Dzieje się tak np., kiedy rodzice traktują dziecko jako zależne i niezdolne do samodzielności, mimo jego rozwoju i nabywania przez nie kolejnych umiejętności. Wyrażają to dziecku poprzez komunikaty: „Zostaw to, bo się pokaleczysz”, „Połóż się, bo widzę, że się źle czujesz”, „No tak – znowu nie pomyślałeś o zabraniu kurtki. Co ja z tobą mam – muszę o wszystkim myśleć”.

Zależność może też dotyczyć przejmowania przez dziecko odpowiedzialności za dorosłych. Dzieje się tak, gdy próbuje ono zaspokoić potrzeby rodziców i kieruje się ich stanem. Rodzice utrwalają tę postawę, mówiąc dziecku np.: „Przez ciebie matka teraz płacze”, „Zapomniałaś na czas wstawić ziemniaki i teraz ojciec będzie głodny”, „Zawsze musimy się martwić; nigdy dość dobrze nie radzisz sobie z innymi”.

W sposobie wychowania przekazywane są informacje, że każdy rodzaj stresu i napięcia jest niekorzystny i najlepiej jak najszybciej się go pozbyć. Osoby z tendencjami symbiotycznymi wszystkie intensywne emocje regulują poprzez innych ludzi, ponieważ od samego początku ich życia to właśnie inni warunkowali ich nastrój oraz samopoczucie. Ale i w drugą stronę – od ich funkcjonowania zależało samopoczucie i stan psychiczny bliskich im osób.

Związki zależnościowe mogą mieć formę uzupełniającą się, gdzie jeden z partnerów jawi się jako odpowiedzialny, kontrolujący, przewidujący, a drugi – jako bardziej spontaniczny, zależny, zabiegający o względy. Związki takie mogą też tworzyć się na bazie rywalizacji o to, kto ma rację albo czyje potrzeby są ważniejsze. W ramach związku symbiotycznego zacierają się granice i partnerzy zaczynają funkcjonować jak jedność. Zniekształceniu ulega wówczas postrzeganie rzeczywistości, pewne jej elementy nie są brane pod uwagę, co zwrotnie uniemożliwia dysponowanie informacjami potrzebnymi do rozwiązania sytuacji problemowych.

Męcząca pasywność

Zachowanie polegające na nierozwiązywaniu problemów Aaron i Jacqui Schiff (szkoła analizy transakcyjnej) nazwali pasywnością. Bazuje na założeniu, że oprócz mnie w danej sytuacji będzie jeszcze ktoś, kto poczuje się bardziej niż ja dyskomfortowo i wtedy zajmie się rozwiązaniem sytuacji problemowej.

W naszym funkcjonowaniu te założenia nie są widoczne. Podobnie jak niewidoczne są procesy dyskontowania informacji o tym, że istnieje jakiś problem, jakie ten problem ma znaczenie czy jakie są nasze możliwości rozwiązania problemu. To tak, jak w przykładzie Joanny – choć czuje ona silne napięcie i dyskomfort, to jednak nie rozwiązuje swojego problemu ani w pracy, ani w swoim związku, pozostawiając znaczenia własnych napięć poza świadomością.

Jak w naszym zachowaniu przejawia się taka ­pasywność?

Potocznie kojarzymy z nią brak energii, zastój, niechęć, niekiedy lenistwo wobec podejmowania jakiejkolwiek aktywności. Tymczasem wiele osób może uchodzić za bardzo zajętych, nieuchwytnych, zaganianych, a wciąż pozostawać pasywnymi (patrz: przykład Joanny).

Analitycy transakcyjni wyróżnili cztery rodzaje zachowań pasywnych, wymieniane kolejno według destrukcyjności objawów (od najmniej destrukcyjnej do najbardziej): bierność, nadadaptacja, niepohamowanie oraz niezdolność i agresja.

Przewróciło się? Niech leży

Pierwszy rodzaj pasywności polega na… nicnierobieniu. Nie reagujemy na daną sytuację i na możliwość jej rozwiązania, nawet jeśli ta sytuacja jest dla nas mało komfortowa. Zdarza się np., że jedna strona w związku mówi do drugiej o problemie w ich relacji, ujawnia narastającą w niej frustrację z tego powodu, a druga strona milczy. W tym nicnierobieniu jej energia używana jest do powstrzymywania reakcji. Często towarzyszy temu negatywne myślenie o sobie oraz brak rozpoznania własnych możliwości zmiany sytuacji problemowej.

Rezygnacja z siebie

Kolejną formą pasywności jest nadadaptacja, czyli nadmierne przystosowanie się. Ma to miejsce wówczas, gdy zachowujemy się zgodnie z naszym wyobrażeniem na temat tego, czego od nas oczekuje druga osoba. Na przykład: mąż organizuje weekendowy pobyt w najlepszym hotelu na Mazurach i z okazji urodzin kupuje żonie pierścionek z diamentem. Ona nie cieszy się ani z pobytu w eleganckim hotelu, ani z pierścionka, bo to nie są jej właściwe potrzeby. O wiele bardziej zadowoliłoby ją pobycie razem i porozmawianie w kameralnych, przytulnych warunkach.

Nadmierne przystosowanie się jest pasywnością dlatego, że nie bierzemy pod uwagę swoich realnych potrzeb ani nie rozpoznajemy potrzeb innych ludzi w ich wymiarze rzeczywistym. Robimy dużo, często nadmiarowo, ale nie jest to tym, czego potrzebujemy albo my, albo ta druga osoba.

Jak chomik w kołowrotku

Wszelkie aktywności, które nie są ukierunkowane na rozwiązanie ważnego, bieżącego problemu, mogą być formą upustu istniejącego w nas napięcia. Tego rodzaju pobudzenie również jest jedną z form pasywności. Gdy czujemy się źle, trawi nas nieokreślony niepokój – możemy działać w sposób bezcelowy, ale intensywny. Wtedy nasza energia kieruje się na rozładowanie pobudzenia, a nie na rozwiązanie istniejącego problemu. Nie reagujemy w sytuacji problemowej, tylko zaczynamy być intensywnie zajęci i nie komunikujemy, że coś nam nie pasuje. Czasami, gdy czujemy frustrację i dyskomfort w relacji z partnerem lub partnerką, objadamy się, robimy porządki – zamiast powiedzieć o swoim stanie i nie eskalować pobudzenia. Taka pasywność może na chwilę złagodzić napięcie, ale nadal utrzymuje ­problem.

Nurkowanie w destrukcji

Najsilniejszą formą pasywności jest samoutrudnianie (niezdolność) i przemoc (agresja). Dzieje się tak, gdy na sytuację problemową reagujemy symptomami ­fizycznymi.

Przestajemy myśleć w kategoriach rozwiązania sytuacji, a kierujemy energię na osłabienie siebie, uruchamiając magiczne myślenie, że ktoś inny coś zmieni (bo jako osoba osłabiona nie damy rady zająć się problemem). Tak dzieje się w parach, które mają problem z bliskością. Dystans i brak czułości wyjaśniane są przez partnerów ich fizyczną niedyspozycyjnością lub chorobą.

Zbawienna świadomość

Dobrze jest znać własne pasywności – co robimy, by nie dokonać zmiany. Wpadamy w nie jak w pułapki, a te zabierają naszą energię, nie dając nic w zamian. Dzięki pasywnościom przez chwilę może nam się wydawać, że ktoś za nas usunie nawarstwiające się trudności. Jednak taka zależność oddala nas od tego, że możemy sami nazywać, prosić, dawać, odmawiać przyjęcia. Że możemy pytać i nie wiedzieć, że jesteśmy zdolni ciągle się uczyć. Bycie w związku z innymi nie jest zniewoleniem. Budowanie własnej drogi i pozostawanie w uważności na swoje życiowe pułapki stanowi proces przyglądania się sobie i światu. I badanie – gdzie jestem, jak jestem i jak chcę być. A także słuchanie odpowiedzi w sobie. W dobie podcastów, wywiadów i mądrych rad warto uważać, by poczucie, że się rozwijamy, nie przerodziło się w kolejny rodzaj pasywności: kiedy to inni będą nam mówić, co w naszym życiu jest ważne.

Okladka urodzinowa „Newsweeka Psychologii”

Foto: Materiały promocyjne