Quady, motocykle enduro, terenówki opanowały nasze lasy i bezdroża. Jeżdżą jak opętani, zostawiając za sobą same zniszczenia i nie pozwalając innym cieszyć się przyrodą. A prawo jest martwe.
Sierpniowy, sobotni poranek, teren Parku Krajobrazowego Podlaski Przełom Bugu, obszar programu Natura 2000. Tutaj mieszkam we wsi niedaleko białoruskiej granicy, tu codziennie chodzę na spacery do pobliskiego lasu albo nad Bug, gdzie mamy piękną dziką plażę i mnóstwo ptaków na naturalnych rozlewiskach rzeki.
Ślady quadów nad Bugiem
Foto: Katarzyna Burda / arch. autora
Piję właśnie kawę w ogrodzie, gdy zaczynam słyszeć od strony wsi narastający warkot. Zaniepokojone psy zaczynają ujadać, a ja po chwili widzę sprawców tego hałasu – siedem potężnych quadów jadących jeden za drugim. Dokąd? Oczywiście doskonale to wiem – jadą do naszego lasu i nad Bug, gdzie można poszaleć na wysokiej skarpie czy bagnistych drogach przy starorzeczu. A potem wyskoczyć jeszcze na pola, wzbudzając tuman kurzu i płosząc kuropatwy i inne ptaki terenów rolnych.
Barbarzyńcy na ryczących maszynach
Od kiedy przeprowadziłam się na wieś i widzę, jak ludzie potrafią traktować przyrodę, układam swój prywatny ranking największych ludzkich „szkodników”. Od lat na pierwszym miejscu są na niej myśliwi, ale w tym roku uznaję, że mają godnych rywali – quadowców i innych miłośników off roadu. To najwięksi barbarzyńcy, jacy odwiedzają mój ukochany zakątek, niszcząc go bezmyślnie – a może po prostu mając gdzieś przyrodę i ludzi, którzy chcą się nią cieszyć jak najdłużej.
Tego lata, gdy chodziłam po lesie, widziałam głębokie na 30 cm podmokłe koleiny wyjeżdżone przez quady, choć to droga, którą kiedyś można było przejechać rowerem czy wózkiem z dzieckiem. Widziałam nawet quady na szczycie wysokiej skarpy na przełomie Bugu, dumy naszej okolicy, z której rozciąga się piękny widok na wschód. Jak wjechały tam quady i jak osłabiły piaszczystą skarpę, nie chcę nawet myśleć. Kilka dni temu szłam z psami przez las, tuż obok mnie, ledwo widoczną leśną drogą przejechały dwa quady, zostawiając za sobą smród spalin. W jednym quadzie siedział dorosły mężczyzna, w drugim na oko dziesięciolatek. A tyle było już wypadków z dziećmi na quadach!
Ten najazd miłośników czterokołowców stał się powszechny niemal w całej Polsce. Za nic mają przepisy, mieszkańców lasów i łąk, a nawet innych ludzi. – Jeździłam ostatnio na rowerem po leśnych drogach i omal nie staranował mnie rozpędzony quad, który wypadł zza zakrętu – narzeka moja znajoma z Kaszub. Jak powstrzymać tę plagę?
Zwierzęta, uciekajcie!
– Niestety, w wielu miejscach jest to rzeczywiście plaga – potwierdza prof. Michał Żmihorski z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży, specjalista w dziedzinie ochrony środowiska i ekologii lasów. I to taka plaga, która może mieć długotrwałe, negatywne skutki dla przyrody. Panoszenie się na naturalnych terenach miłośników quadów i innych ryczących i smrodzących maszyn sprawia, że z tych miejsc mogą zniknąć niektóre zwierzęta. – Człowiek ma wielowymiarowy wpływ na środowisko, w tym na zwierzęta. Gdy antropopresja, czyli oddziaływanie i obecność człowieka przekroczy pewien poziom, wrażliwe gatunki zwierząt po prostu opuszczają dany teren – mówi prof. Żmihorski z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży.
Jak to określają fachowo naukowcy, jedną z form zanieczyszczenia środowiska związanego z antropopresją jest hałas, ale do takich zanieczyszczeń zalicza się również światło, zapachy czy samą obecność człowieka. – Hałas jest szczególnie uciążliwy, ponieważ głęboko przenika środowisko. Nie musimy nawet wchodzić do lasu – wystarczy, że będziemy hałasować silnikiem na jego skraju, a las przestaje być atrakcyjny dla niektórych, bardziej wrażliwych gatunków. Wynoszą się w inne miejsca, o ile takie znajdą – mówi prof. Żmihorski.
Katarzyna Burda
Foto: Katarzyna Burda / arch. autora
I to właśnie hałas wydaje się być najbardziej przyrodniczo szkodliwym efektem używania quadów czy motocykli crossowych. – To niezwykle szkodliwa moda i bezmyślność ludzi, którzy ciesząc się większymi finansami, pozwalają sobie teraz na takie zabawki – mówi prof. Żmihorski.
Głównie miejscowi
Problematyczność tej rozrywki opisują również Dagmara Chylińska i Krzysztof Kołodziejczyk z Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy w 2022 roku przeprowadzili badania ankietowe na temat skali zjawiska w poskich nadleśnictwach nadzorowanych przez Lasy Państwowe. Spośród 332 nadleśnictw nadleśnictw, które odesłały ankietę (ogólnie w Polsce jest 429 nadleśnictw) aż 86 proc. odnotowuje nielegalne wjazdy do lasów, najczęściej namotocyklami i quadami, rzadziej samochodami terenowymi. „Zjawisko nielegalnej turystyki zmotoryzowanej w lasach dość równomiernie dotyczy całej Polski, będąc dla niektórych nadleśnictw jednym z najważniejszych problemów. Spośród 287 nadleśnictw dotkniętych tym problemem 90,59 proc. ocenia go jako nasilający się lub pozostający na tym samym poziomie. Sprawcami są pojedyncze osoby, jak i grupy osób (z dominacją pierwszego), przy czym jednoznacznie przeważają osoby miejscowe” – piszą naukowcy w swoim artykule w „Przeglądzie Geograficznym”. Najbardziej dotknięte problemem nielegalnych wjazdów quadów do lasów są dotknięte nadleśnictwa w górach i na pogórzach, wszędzie tam, gdzie teren jest urozmaicony, ale też na terenach Wielkich Jezior Mazurskich oraz Wyżyny Lubelskiej z wąwozami lessowymi. Tam to można poszaleć!
Warto podkreślić, że jeżdżenie quadami po lasach jest nielegalne i stanowi wykroczenie. W świetle obowiązującego prawa pojazdem silnikowym w lesie można poruszać się tylko po drogach publicznych, a po drogach leśnych tylko wtedy, jeśli zostały do tego przeznaczone (musi być odpowiednie oznakowanie dopuszczające przejazd – art. 29 Ustawy o lasach). Nie wolno również jeździć quadami czy motocyklami po terenach Natura 2000, a także po rezerwatach czy parkach krajobrazowych. Również na polnych drogach obowiązują ograniczenia – mogą poruszać się po nich wyłącznie quady zarejestrowane, z tablicami rejestracyjnymi i obowiązkowym OC, a kierowca takiego pojazdu ma uprawnienia co najmniej na poziomie AM (motorower), jeśli quad jest zaliczany do lekkich, do 350 kg i ma maksymalną prędkość do 45 km/h. Quady cięższe oznaczają konieczność posiadania prawa jazdy kategorii B1 lub B. Ale wszyscy wiemy, że to fikcja, zwłaszcza widząc młodsze nastolatki pędzące na tych potężnych pojazdach.
Oczywiście, quadowcy też wiedzą, jak nie dać się złapać. Jak zgłaszały nadleśnictwa wrocławskim naukowcom, wielu jeździ zamaskowanych i bez żadnych dokumentów przy sobie, aby utrudnić identyfikację. Często są też po prostu szybsi niż straż leśna, a ona z kolei nie ma uprawnień by quadowców zatrzymywać i spawdzać im dokumenty. Musi w tej sytuacji wezwać policję, a to też nie zawsze jest proste, bo quadowcy na swoje szaleństwa często wybierają miejsca pozbawione zasięgu. W takich sytuacjach strażnicy patrolujący lasy są bezradni. A nie pomagają również śmiesznie niskie mandaty za wjazd na tereny niedozwolone. To raptem 500 złotych, niska cena za frajdę rozjechania brzegów strumienia, powalenia młodych drzewek czy spłoszenia gniazdujących ptaków.
Gminy próbują się bronić
Wielu Polaków, wiedząc, że na off–roadowców na razie nie ma systemowej rady, bierze sprawy w swoje ręce. W tym roku w Poroninie straż obywatelska zawiązana przez górali i przeczesująca lasy dokonała obywatelskiego zatrzymania grupy quadów, zawiadamiając policję i nie pozwalając kierowcom na odjechanie aż do przybycia mundurowych. Sprawę uciążliwych zawodów quadów i motocykli crossowych w Długosiodle w powiecie wyszkowskim próbowali w tym roku załatwić radni tej gminy. Podjęli uchwałę nakładającą szereg ograniczeń na quadowców, między innymi ograniczenie prędkości do 20 km/h czy zakaz jazdy po pastwiskach i łąkach. Uchwałę uchylił jednak pod koniec sierpnia wojewoda mazowiecki, wskazując na różne błędy formalne i fakt istnienia przepisów ogólnopolskich w tym zakresie.
Quadowcy na razie wydają się górą, nieliczącą się z nikim i z niczym, ale nie można im odpuszczać. Jeżeli widzimy taki nielegalnie poruszający się po lesie czy naturalnym terenie pojazd, zgłaszajmy to na policję, na przykład anonimowo przez aplikację policyjną do zgłaszania zagrożeń. – Tylko taka społeczna presja może zmotywować służby do działania i zatrzymać miłośników tych rozrywek. Jeżeli nie będziemy tego zgłaszać, to oni pozostaną bezkarni i będą coraz bardziej szkodzić przyrodzie – apeluje prof. Żmihorski.