Kosztował Amerykę miliard. Zaatakowała go mała łódź za kilkaset dolarów

Upadłe państwo i jego port

Port Aden, położony przy wejściu do Zatoki Adeńskiej i wschodniego krańca Morza Czerwonego, od dziesięcioleci jest przystankiem dla statków zmierzających do Kanału Sueskiego. Brytyjczycy nazywali go „kluczem do Arabii”, a w czasie zimnej wojny pełnił funkcję ważnej bazy wojskowej. Na mapie świata to newralgiczny punkt — wejście do cieśniny Bab al-Mandab, przez którą przepływa znaczna część światowych transportów ropy. Jednak za fasadą portu na przełomie lat 90. i dwutysięcznych kryła się rzeczywistość upadłego państwa: bieda, korupcja, islamistyczne podziemie. „To idealne środowisko dla terrorystów: słabe państwo, skorumpowane władze i port otwarty na cały świat” — pisał o Jemenie „The Washington Post”. Już wcześniej pojawiały się sygnały ostrzegawcze. W 1992 r. w Adenie doszło do pierwszego ataku Al-Kaidy na obiekty amerykańskie — bomba eksplodowała w hotelu Gold Mohur, w którym przebywali żołnierze US Army w drodze do Somalii. Był to jeden z pierwszych sygnałów aktywności Osamy bin Ladena.

W 1998 r., dwa lata przed tragedią USS Cole, bojownicy Al-Kaidy przeprowadzili zamachy bombowe na ambasady USA w Kenii i Tanzanii, zabijając ponad 200 osób. Wielu z tych samych logistyków i planistów działało w Adenie. „Jemen stał się tyglem dla siatek terrorystycznych — miejscem, gdzie szkolono bojowników i planowano kolejne ataki” — oceniała BBC News. Osama bin Laden, choć ukrywał się w Afganistanie, miał powiązania z tamtejszymi bojownikami. Amerykańskie służby wiedziały, że szuka nowych celów, ale nikt się nie spodziewał, że zaatakuje okręt wojenny.

— To nie było miejsce bezpieczne, ale mieliśmy procedury — mówił w wywiadzie dla CNN jeden z oficerów US Navy. — Nigdy nie pomyśleliśmy, że mała łódź z cywilami może być śmiercionośną bronią.

Łódź motorowa, którą kierowało dwóch zamachowców samobójców, była załadowana ładunkiem wybuchowym — według raportów FBI 200-300 kg trotylu. Po eksplozji woda błyskawicznie wdarła się do wnętrza, zalewając maszynownię. — Widziałem, jak moi koledzy giną tuż obok mnie. Nie miałem czasu płakać, trzeba było ratować okręt — relacjonował później inny z członków załogi.

Na pokładzie panował chaos, ale i profesjonalizm. Załoga działała błyskawicznie: zamknięto grodzie wodoszczelne, uruchomiono pompy, walczono o życie rannych. — Byliśmy w szoku, ale instynkt zadziałał, każdy wiedział, co robić. Tego uczy nas trening — wspominał później oficer wachtowy w rozmowie z CNN.

Do Adenu skierowano zespoły nurków i ratowników US Navy. Ciężko rannych przetransportowano do szpitala wojskowego w Ramstein w Niemczech, a następnie do USA. Media na całym świecie natychmiast obiegły zdjęcia: ogromna wyrwa w potężnym niszczycielu, czarna smuga dymu unosząca się nad portem. CNN nadawała na żywo, a BBC komentowało: „Amerykańska flota, uważana za niezwyciężoną, została trafiona przez małą łódź motorową. To szok dla Pentagonu”.

Dyplomacja zamiast odwetu

Wieść o ataku błyskawicznie obiegła świat. Jeszcze tego samego dnia prezydent Bill Clinton wystąpił w telewizji. „To był tchórzliwy akt terroru, zaplanowany, aby zabić naszych marynarzy i zastraszyć Amerykę. Nie damy się zastraszyć” — mówił w Białym Domu. Sekretarz stanu Madeleine Albright nazwała atak „kolejnym sygnałem, że stoimy wobec globalnej wojny, której jeszcze nie nazwaliśmy”. W CNN powtarzano jej słowa: „To nie jest problem Jemenu. To problem całego wolnego świata”.

W Kongresie wybuchła burza. Senator John Warner, przewodniczący komisji obrony, grzmiał: „Jeśli Al-Kaida może wysadzić okręt w Adenie, jutro może zaatakować Nowy Jork czy Waszyngton”. Republikanie krytykowali Clintona za brak odwetu militarnego. „Prezydent jest sparaliżowany, bojąc się ryzyka” — mówił senator John McCain. Prasa również nie zostawiała suchej nitki. „Washington Post” pisał: „Ameryka została upokorzona małą łodzią motorową. Pentagon musi odpowiedzieć albo straci wiarygodność”. Z kolei „New York Times” zwracał uwagę na słabość wywiadu: „Ostrzeżenia były, ale nikt ich nie potraktował poważnie”. Brytyjski „The Guardian” oceniał, że „najpotężniejsza marynarka świata wygląda dziś na bezradną”, a francuski „Le Monde” przewidywał: „Atak na Cole to sygnał, że epoka asymetrycznych zagrożeń dopiero się zaczyna”.

Mimo gniewu opinii publicznej administracja Clintona nie zdecydowała się na militarny odwet. Zamiast tego skupiono się na śledztwie i dyplomacji. To wywołało wrażenie słabości. „Brak odpowiedzi był błędem. Dał bin Ladenowi poczucie bezkarności” — oceniał lata później były szef CIA George Tenet.

Jesteśmy zdolni uderzyć

Bilans tragedii: 17 marynarzy zginęło, 39 zostało rannych. „Ich ostatnim posiłkiem był zwykły lunch — kanapki, kawa, sok. Nagle wszystko zmieniło się w morze ognia i metalu” — pisał „New York Times”. Zdjęcia i nazwiska ofiar szybko trafiły do prasy. Media publikowały portrety: uśmiechnięty dwudziestolatek ze stanu Kansas, trzydziestokilkuletnia matka dwójki dzieci, marynarz, który miał za kilka tygodni zakończyć służbę.

Ciała poległych sprowadzono do bazy lotniczej Dover w Delaware. Telewizje transmitowały na żywo moment powitania — rząd trumien, każda owinięta w amerykańską flagę.

Już kilka godzin po eksplozji w Adenie pojawili się agenci FBI i CIA. Rozpoczęło się jedno z najbardziej skomplikowanych śledztw zagranicznych prowadzonych przez Amerykanów. Współpraca z władzami Jemenu była trudna — aparat państwowy był słaby, skorumpowany, a sympatie wobec islamistów nierzadkie. — Czuliśmy, że chodzimy po grząskim gruncie — nikt nie chciał mówić, wielu nas zwodziło — relacjonował agent FBI.

Szybko pojawiły się pierwsze tropy prowadzące do Al-Kaidy. Łódź samobójca miała być przygotowana w lokalnych warsztatach w Adenie. Logistyką zajmowali się jemeńscy bojownicy powiązani z siatką Osamy bin Ladena. — To był sygnał: jesteśmy zdolni uderzyć w serce amerykańskiej potęgi, w najdroższy okręt, zwykłym, tanim środkiem — mówił anonimowy oficer CIA w wywiadzie dla „Washington Post”.

Ustalono nazwiska organizatorów: Dżamal al-Badawi i Fahd al-Quso byli lokalnymi działaczami Al-Kaidy, obaj mieli powiązania z zamachami na ambasady USA w Afryce w 1998 r. Al-Quso w 2000 r. został nawet przesłuchany przez jemeńskie służby, ale wypuszczono go z powodu „braku dowodów”. Śledczy w raportach podkreślali, że atak na USS Cole był próbą generalną przed kolejnymi zamachami.

Proces sprawców w Jemenie ciągnął się latami. Część z nich skazano w 2004 r., część uciekła z więzienia. Al-Badawi był poszukiwany przez FBI jeszcze dekadę później, aż do momentu, gdy w 2019 r. zginął w amerykańskim ataku dronem.

Cole płynie dalej

Po kilku miesiącach USS Cole został podniesiony, zabezpieczony i przetransportowany na specjalnej barce do stoczni w USA. Naprawa kosztowała ponad 250 mln dol. W 2002 r. okręt wrócił do służby. „Cole płynie dalej — jako symbol naszej determinacji” — ogłosiło dowództwo marynarki.

Dziś, ponad dwie dekady po wydarzeniach w Adenie, USS Cole nadal służy w US Navy. Na jego pokładzie regularnie odbywają się ceremonie upamiętniające poległych marynarzy. Ich nazwiska są wyryte na tablicach w Norfolk, w bazie macierzystej, a co roku, w październiku, rodziny zbierają się, by wspominać synów, córki, braci i siostry. — To był zwykły dzień — a potem świat runął — mówiła podczas jednej z uroczystości matka oficera Patricka Roya.

Od zakończenia II wojny światowej Stany Zjednoczone są potęgą na morzach i oceanach. To nie tylko największa flota świata, ale przede wszystkim narzędzie globalnej polityki, które pozwala Waszyngtonowi reagować w dowolnym miejscu planety w ciągu kilkudziesięciu godzin. Największym symbolem tej przewagi są lotniskowce — „pływające bazy” z kilkudziesięcioma samolotami na pokładzie. Ameryka ma ich 11, Chiny i Rosja — po jednym. Lotniskowiec zakotwiczony w rejonie konfliktu to więcej niż okręt wojenny. To polityczny komunikat: „Jesteśmy tutaj i mamy przewagę”.

Siłą US Navy są także logistyka i technologia. Atomowe okręty podwodne, pociski manewrujące Tomahawk, najnowsze myśliwce F-35 — to tylko część nowoczesnego arsenału. Co ważniejsze, marynarka Stanów Zjednoczonych opiera się na globalnej sieci baz — od Japonii i Korei Południowej, przez Zatokę Perską, aż po Europę i Afrykę. Wreszcie budżet. Ameryka wydaje na marynarkę więcej niż kilkanaście kolejnych państw razem wziętych. To pozwala nie tylko utrzymać przewagę, ale i inwestować w przyszłość — od broni laserowej po nowe generacje okrętów podwodnych.

Brak odwetu

Po 2000 r. Jemen pozostał bastionem ekstremistów. Osiem lat później bojownicy zaatakowali amerykańską ambasadę w Sanie, a w latach 2010-2015 Al-Kaida Półwyspu Arabskiego (AQAP) stała się jedną z najgroźniejszych odnóg tej organizacji. „To właśnie w Jemenie rodziły się pomysły ataków transatlantyckich — od bomb w paczkach DHL po zamachy lotnicze” — przypominał „Foreign Affairs”. Po ataku na USS Cole Pentagon całkowicie zrewidował zasady zawijania do takich portów jak Aden: zwiększono strefy ochronne, ograniczono postoje w „państwach niestabilnych” i wprowadzono dodatkowe procedury dla tankowców i statków zaopatrzeniowych.

Do dzisiaj w USA pamięć o Cole to coś więcej niż tylko żałoba. To także powracające pytania: czy Ameryka odpowiedziała w sposób właściwy? Czy brak zdecydowanego odwetu w 2000 r. ośmielił Al-Kaidę do ataku na Nowy Jork i Waszyngton rok później? Czy tragedia w Adenie była ostrzeżeniem, którego nikt nie chciał słuchać? W amerykańskiej prasie często powraca motyw „missed opportunity” (straconej szansy), by zatrzymać eskalację terroru. „The Atlantic” pisał: „Cole był prologiem 9/11. Widzieliśmy zapowiedź, lecz ją zlekceważyliśmy”.

Dla marynarki wojennej atak stał się lekcją brutalnej asymetrii. Niszczyciel wart miliard dolarów, uzbrojony w najnowocześniejsze systemy, został okaleczony przez małą łódź motorową wartą kilkaset dolarów. „Cole przypomina, że słabość może przyjść z najmniej spodziewanej strony” — stwierdził admirał Vern Clark.