Zmiana czasu. Dlaczego przestawiamy zegarki? I czy można z tym skończyć?

Niestety szybko zauważono, że taki system prowadzi do marnotrawstwa w wykorzystaniu darmowego oświetlenia zapewnianego przez słońce. Dlatego — niecałe 50 lat od standaryzacji czasu — pojawiła się koncepcja, by przestawiać zegarki zależnie od pory roku.

Po raz pierwszy ujrzała ona na światło dzienne w Nowej Zelandii. Na pomysł Daylight Saving Time (czasu oszczędzającego światło dzienne — tak często nazywa się czas letni w krajach anglosaskich) wpadł mieszkający w Wellington entomolog George Vernon Hudson. Pasja Hudsona (zbieranie rzadkich gatunków owadów) nie była szczególnie zyskowna i dlatego musiał dorabiać na poczcie. Jednak kiedy wychodził z biura, najczęściej było już zbyt ciemno na poszukiwanie owadów. Zrozpaczony badacz wpadł na świetny i zarazem bardzo prosty pomysł — żeby wychodzić z pracy za dnia, należało sprawić, by wszyscy zaczynali wcześniej, a w tym celu cofnąć zegarki o godzinę.

Zmiana czasu. Co na to Churchill?

Jego propozycja, umieszczona w opublikowanym w 1895 r. artykule, spotkała się z dużym zainteresowaniem w rodzinnej Nowej Zelandii, ale nie zdobyła wielkiej popularności na Starym Kontynencie. Dlatego za ojca zmiany czasu najczęściej uważany jest angielski wynalazca William Willett. Jako zamożny właściciel dobrze prosperującej firmy budowlanej Willet całe dnie spędzał w biurze, a kiedy wreszcie mógł wyjść i oddać się ulubionej rozrywce — jeździe konnej — najczęściej zapadał zmierzch. Jednocześnie zauważył, że latem słońce wstaje o wiele wcześniej niż on i reszta Brytyjczyków, a zachodzi wkrótce po tym, gdy większość z nich wraca z pracy do domu.

Willet szybko wpadł na pomysł jak zaradzić temu „marnotrawstwu światła dziennego”. Wystarczy przesunąć wskazówki zegarów wiosną o godzinę do przodu i voila — odzyskujemy godzinę dziennego światła w letnie popołudnia. Odwrotne postępowanie jest konieczne jesienią i zimą, kiedy słońce wschodzi później i utrzymanie czasu letniego sprawiłoby, że ludzie musieliby wstawać przed świtem.

Anglik podkreślał, że dzięki zmianie czasu możliwe będą znaczne oszczędności energii, co pozytywnie wpłynie na kieszenie wyspiarzy. Jednak większość jego argumentów była bardziej romantyczna. Podnosił, że dzięki wydłużeniu dnia ludzie chętniej będą wychodzić z domu, korzystać z promieni słońca i pracować nad tężyzną fizyczną. Wreszcie znajdą też czas na ćwiczenia strzeleckie, dzięki którym w potrzebie będą mogli stanąć w obronie ojczyzny. Uzasadniając swoją propozycję Willet pisał: „Światło jest jednym z największych darów Stwórcy. W świetle dnia rządzi pogoda ducha, a smutek mniej się nam narzuca, za to rodzi się odwaga walki, jaką jest życie. Światło dzienne i świeże powietrze jest naszym obrońcą przeciwko wciąż grożącemu niebezpieczeństwu chorób, a kiedy już zostaniem przez nie zaatakowani zapewnia nam najbardziej efektywną broń do walki z napastnikiem”.

Przedstawiony w 1907 r. pomysł Willeta szybko zyskał dużą popularność i stał się przedmiotem prac Izby Gmin. Wielkim zwolennikiem wprowadzenia czasu letniego był Winston Churchill, którego najwyraźniej przekonały argumenty Willeta o zbawiennym wpływie tego rozwiązania na zdrowie Brytyjczyków. Jednak pomysł spotkał się z silną opozycją obawiającego się o swoje wpływy przemysłu rozrywkowego (teatry, kina oraz puby pracowały zwykle po zapadnięciu zmroku) i nie udało się go wprowadzić do śmierci Williama Willetta w 1915 r.

Wszystko zmieniła I wojna światowa. Obciążone wojenną produkcją gospodarki nie radziły sobie ze wciąż rosnącymi potrzebami energetycznymi. Chwytające się każdej możliwości zaoszczędzenia choćby odrobiny energii rządy zaczęły się z zainteresowaniem przyglądać pomysłowi zmiany czasu. W 1916 r. jej wprowadzenia zażądał niemiecki sztab generalny. Za Niemcami poszli najpierw ich austriaccy sojusznicy, a potem inne państwa zaangażowane w wojnę, w tym Wielka Brytania.

Zmiana czasu — czy to się opłaca gospodarce?

Zmiana czasu stała się standardową odpowiedzią na konflikty i kryzysy gospodarcze. Po zakończeniu I wojny odeszła od niej większość państw Europejskich. W czasie Wielkiego Kryzysu wprowadzono ją w wielu państwach Ameryki Łacińskiej. Z kolei Europa powróciła do niej po wybuchu II wojny światowej — znów prym wiodły Niemcy i ich sojusznicy — i znów wkrótce po wojnie większość krajów Europy zrezygnowała z podziału na czas letni i zimowy.

Ostatnia fala zainteresowania czasem letnim i zimowym miała miejsce po kryzysie naftowym 1973 r. Wiele rządów, w tym Stanów Zjednoczonych, szukało możliwości zmniejszenia zapotrzebowania na energię. Zwolennicy zmiany czasu zdążyli już zrezygnować z romantycznych argumentów Willeta o zbawiennym wpływie światła słonecznego na kondycję ludzką i lansowali opinię, że czas letni jest świetnym sposobem oszczędzania. Ich lobbing okazał się niezwykle skuteczny — większość państw świata u schyłku lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych wprowadziła czas letni jako odpowiedź na kryzys energetyczny.

Choć wyniki badań nad wpływem zmiany czasu na zużycie surowców energetycznych nie są jednoznaczne, a grono przeciwników tego rozwiązania wciąż rośnie, to do tej pory niewiele państw zdecydowało się na jego zniesienie. Wśród nich jest na przykład nasz wschodni sąsiad — Ukraina — która ostatnią zmianę czasu przeszła w 2011 r. Również w Polsce sensowność tego rozwiązania jest dwa razy do roku przedmiotem żywych dyskusji. Co ciekawe, szanse na odejście od zmiany czasu są coraz większe — poważnie rozważa to Parlament Europejski, a Europejczycy — którzy wypowiedzieli się na ten temat w paneuropejskim badaniu — są za.