W tradycyjnej wizji przeszłości Polski chłopi mieli zabezpieczać żywność, mieszczanie zajmować się handlem, szlachta bronić granic i porządku państwa… a duchowni modlić się za nich wszystkich. Z tą walecznością szlachty różnie to już bywało. Zwłaszcza że sztuki walki, broń i serce do boju nie rozkładały się proporcjonalnie względem stanu społecznego.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
W bitwie pod wielkopolskim Ujściem na początku wojny „potopu” szwedzkiego chłopska piechota łanowa przez kilka godzin dawała wstręt i odpór zaprawionym w bojach wojny trzydziestoletniej weteranom zza Bałtyku. Dopiero popłoch pośród kilkunastu tysięcy szlachty z pospolitego ruszenia skończył się kapitulacją Wielkopolan. Od feralnej bitwy mija półtorej wieku, kiedy pod Racławicami spanikowana kawaleria narodowa (szlachecka) rozpierzcha się przed Moskalami, a niektórzy docierają aż do Krakowa, głosząc klęskę. Na placu boju pozostają znów chłopi, kosynierzy i piechota. I nieraz w całej insurekcji wbrew wszystkiemu bronią się do końca.
I nie chodzi tu jedynie o to, że piechurzy nie mają koni, więc nie mogą szybko uciekać. Kosę szybko da się przekuć na sztorc i z narzędzia rolniczego staje się zabójczą bronią. Chłopi w obronie wszystkiego, co najbliższe i najcenniejsze zrobią bowiem wszystko. Zresztą nieraz to sam dziedzic zachęci ich do zbrojenia się, by bronić wsi bądź pierwszemu zaatakować nadciągające niebezpieczeństwo. Lud zatem nie tylko podziwiał kulturę szlachecką, ubiory i szermowanie łaciną niczym staropolskim językiem angielskim. Uczył się też od swych panów wojaczki.
Kiedy pod Kazimierzę Wielką w ziemi krakowskiej nadciągnął szukający noclegu oddział polskiej piechoty, chłopi już czekali pośród zaśnieżonych pól. Najpierw stanęli względem siebie dowódcy obu grup. Stojący na czele chłopów panowie Krzykawski i Szczawiński dobitnie wyrzekli chorążemu Krakowskiemu, że oddział jego nie znajdzie w Kazimierzy Wielkiej niczego dla siebie. Niebawem, „przymówiwszy sobie, strzelił z pistoletu chorąży do pana Szczawińskiego, a on z łuku do niego”. Chociaż wojskowy zakomenderował „ognia”, w wyniku utarczki było po kilkadziesiąt ofiar z każdej strony. Wojsko zresztą skarżyło się potem w sądzie grodzkim, że chłopi „gwałtownie nieprzyjacielskim sposobem […] okrutnie, tyrańsko jednych poranili, drugich porozganiali”. Ciekawe, czy było im w smak oświadczać, że „dostało się i nam […], chorągiew, piki i muszkiety wzięto”. Cepy wzięły górę nad pałaszami i pistoletami, którymi to zapewne „Grzegorzowi Kamińskiemu wargę przecięto, zęby trzy wybite, chwiejące się”. Wojsko potraciło broń i żywność. Dostało się nawet małżonce podchorążego Jana Bryndzy: „żonę jego stłukli, katankę i suknię skarbową z niej zdjąwszy”. Bryndza stracił też gotówkę i swój zapas gorzałki.
Jak to więc było z tą walecznością szlachty? W latach pokoju ci, którzy mają bronić granic Rzeczypospolitej, obrywają od równych i nierównych sobie stanem społecznym jakby ziemia nadwiślańska była szpitalnym oddziałem intensywnej terapii. Jan Chryzostom Pasek wspomina, jak to podczas wojny z Moskalami jego oddział ruszył na pomoc pewnej dziedzice, akurat łupionej przez niezdyscyplinowane watahy polskich ochotników: „Przyjeżdżamy bliżej, aż dwór rabują, szlachcianka chodzi, załamuje ręce. Tu troczą na konie, wieprze oprawne, połcie, niektórzy fanty, bydło na powrozach prowadzą, z obory”. Przyjazd konny pana Paska ośmielił chłopstwo, które pod wodzą swej pani ruszyło z hurmą na łupieżców.
Pojawiające się często w księgach sądowych wzajemnie wytaczane przez wojsko oraz społeczności wiejskie i miejskie, o bitewki i rabunki niekarnych oddziałów każe zapytać zarówno o skuteczność bojową wojska, jak i rolników, od okazji zmieniających młócenie cepem zboża na walenie po łbach żołdaków. Ale kiedy gra idzie o najwyższą stawkę, o ochronę swych kobiet przed gwałtami, o spichlerze i skarbonki. Jakby plebeje, wszak powołani do zabezpieczania żywności, nucili sobie wciąż pod nosem ten fragment utworu Liroya „Scyzoryk”:
„Zbierzcie się w grupę, nie dajcie się zastraszyć,
A to, co wywalczycie zostanie w duszach waszych”.
Dr hab. Mateusz Wyżga (rocznik 1981) — historyk, wykładowca Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Autor książek „Chłopstwo. Historia bez krawata” (2022) i „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi” (2025)