Katusze dla gładkiej skóry. Opisy tych starożytnych praktyk wywołują ciarki

• Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Wroxeter to niewielkie miasto w środkowej Anglii. Nie wyróżniałoby się niczym szczególnym, gdyby nie ruiny sprzed dwóch tysięcy lat. To pozostałości po Viroconium – jednym z czterech największych miast wzniesionych przez Rzymian, gdy panowali nad Brytanią.

Archeolodzy odnaleźli tam zestaw utensyliów do usuwania owłosienia. Okazuje się, że w czasach starożytnych gładka skóra na ciele była tak samo modna jak dzisiaj. Żeby osiągnąć efekt, decydowano się na prawdziwe katusze.

Ideał piękności

Większość przedmiotów znaleziona przez archeologów z English Heritage to metalowe pęsety różnej wielkości i o różnym kształcie, datowane na II-IV w. n.e. – Łącznie odkryliśmy ponad 50 par pęset, co wskazuje, że było to popularne narzędzie. Bezpieczne, proste i tanie, ale niestety nie bezbolesne – mówił w „The Times” Cameron Moffett, kurator muzeum Wroxeter Roman City.

Naukowcy nie mają wątpliwości, że pęsety służyły do zabiegów upiększających. W tym samym zbiorze znalezisk były też tarka do skóry, butelki perfum, biżuteria i aplikatory do makijażu. O tym, że integralną częścią pięknego wyglądu w Rzymie była gładka skóra, wspominał już Seneka, skarżąc się w jednym z listów na mężczyzn krzyczących wniebogłosy podczas wyrywania włosów pod pachami. Kanon pięknego ciała pozbawionego włosów obowiązywał w równym stopniu kobiety co mężczyzn. Wyrywano sobie włosy pod pachami, z nóg, a mężczyźni również z klatki piersiowej, zwłaszcza jeśli zdarzało im się ćwiczyć zapasy. Ale jeżeli depilacja była robiona pęsetami takimi jak znalezione we Wroxeter, ból faktycznie musiał być okropny.

Tłuszcz z nogi hipopotama i pasta cukrowa

Na szczęście już w starożytności istniały inne sposoby na pozbycie się niechcianego owłosienia. Zwłaszcza tam, gdzie depilowano się od stóp do głów. Przodowali w tym Egipcjanie, a zwłaszcza Egipcjanki, które usuwały włosy nie tylko spod pach czy z nóg, ale również włosy łonowe. Egipcjanie znali nie tylko zrobione z kamieni czy ostrych muszli (a potem z brązu) brzytwy do ścinania włosów przy samej skórze, ale również kremy do depilacji, których receptury zapisane zostały m.in. w papirusie Hearsta z II tysiąclecia p.n.e. Zawierały bardzo egzotyczne składniki, między innymi mleko jaworowe, pancerz żółwia, gumę, tłuszcz z nogi hipopotama. W późniejszych wiekach Egipcjanie wynaleźli jednak sposób depilacji, stosowany z powodzeniem do dzisiaj w krajach Wschodu – to używanie pasty karmelowej, która zastygała na skórze podobnie jak wosk. Wystarczyło tylko pociągnąć taką zaschniętą masę w kierunku przeciwnym do rośnięcia włosów, a zostawały one wyrwane razem z cebulkami. Metoda bolesna, ale przynajmniej szybka – w przeciwieństwie do pęsety.

Na starożytnych przedstawieniach, np. malowidłach czy płaskorzeźbach w grobowcach, wszyscy mężczyźni w Egipcie są gładko ogoleni, a kapłani dodatkowo mają starannie ogolone głowy. „Cywile” jednak cenili sobie bujne włosy na głowie, a łysina była przedmiotem wielkiej troski. To ze starożytnego Egiptu pochodzi jedna z pierwszych receptur na porost włosów, zapisana w papirusie Ebersa z 1550 r. p.n.e. Receptura mazidła zawierała głównie tłuszcze zwierzęce, w tym z hipopotama, krokodyla, kocura i koziorożca, które wymieszane razem należało nakładać na łysinę. Jeśli to nie pomogło – szansa była w wywarze z kolców jeżozwierza. Słynne też były zabiegi królowej Kleopatry, która za pomocą leczniczych mikstur o nieznanym składzie próbowała powstrzymać łysienie u Juliusza Cezara. Czy Cezar depilował sobie resztę ciała, o tym źródła nie wspominają.

W podobny sposób jak w Egipcie włosy usuwano praktycznie w całym południowym świecie. Arabki doskonale znały metody epilacji za pomocą gorącego karmelu, obsesję na punkcie usuwania owłosienia – również owłosienia łonowego – miały też Greczynki. Nie bez powodu tamtejsze rzeźby przedstawiają nagie kobiety z gładkim wzgórkiem łonowym. Co ciekawe, Grecy, którzy tworzyli mnóstwo rzeźb nagich kobiet (tak była najczęściej przedstawiana bogini Afrodyta), w ogóle jakby pomijali istnienie żeńskich genitaliów. Wagina przedstawiana była nie tylko bez najmniejszego włoska, ale też bez zaznaczonych warg sromowych, w przeciwieństwie do rzeźb przedstawiających męskie narządy płciowe, odwzorowane z wszystkimi szczegółami anatomicznymi, w tym z puklami włosów otaczającymi penisy, chociaż nie zawsze, co sugeruje, że greccy mężczyźni również praktykowali usuwanie owłosienia łonowego. Doskonale widać to na posągach zwanych kuros – popularnych już w okresie archaicznym rzeźbach przedstawiających młodych wojowników, zazwyczaj w wyprostowanej pozycji, całkowicie nagich, z długimi, falistymi włosami na głowie. Takie przedstawienia męskich postaci znane są np. z posągów Kleobisa i Bitona, znajdujących się w Muzeum Archeologicznym w Delf czy z posągu Kroissosa, młodego wojownika z tajemniczym uśmiechem, znalezionego wśród ruin cmentarzyska w Attyce.

Aby pozbyć się robactwa

Za praktykami usuwania owłosienia w krajach południowych stały najpewniej względy higieniczne, choć oczywiście „ubrano” je w różne kulturowe znaczenia. W kulturze śródziemnomorskiej owłosione ciało było atrybutem osób z niższych klas, robotników i niewolników. Ale nie ma co ukrywać, że pozbawione włosów ciało łatwiej było utrzymać w czystości, a także zwalczać najróżniejsze robactwo, głównie wszy. Golenie było najskuteczniejszym sposobem, by się ich pozbyć. Stosowano też specjalne grzebienie do włosów. Najstarszy ślad po walce z wszami w tym rejonie świata odkryli archeolodzy z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie na stanowisku Lakisz w dzisiejszym Izraelu. W 2016 r. odnaleziono tam gęsty grzebień z kości słoniowej sprzed 3700 lat, ale dopiero pięć lat później dr Madeleine Mumcuoglu obejrzała go w powiększeniu i dostrzegła grawerunek. Udało się go odczytać, głosił: „Niech ten kieł wykorzeni wszy z włosów i brody”. Był to najstarszy znany tekst zapisany w alfabecie kananejskim, pierwszym wymyślonym przez ludzkość, będącym protoplastą późniejszego alfabetu greckiego czy łacińskiego.

Grzebień należał do Kananejczyka i to zapewne jemu służył do wyczesywania brody. Wtedy właśnie na tych terenach rodził się judaizm, który uważał męską brodę za jeden z atrybutów religijnego mężczyzny. W najstarszych tekstach Talmudu są nawet jasne instrukcje, że tylko kobiety mogą i powinny usuwać owłosienie z całego ciała, mężczyzn ten nakaz nie dotyczył (a wręcz mają oni zakaz golenia się za pomocą brzytwy – co oczywiście było i jest omijane na różne sposoby). Z kolei, jak podaje badacz tekstów żydowskich Steven Adams w artykule „Male Body Hair Depilation in Jewish Law”, Żydzi sefardyjscy golili włosy na głowie i na łonach od ery Geonim, która rozpoczęła się około 590 r. n.e. Zwyczaj ten zaczerpnęli podobno od muzułmanów, wśród których żyli.

Wygoleni Skandynawowie

Jednak zwyczaj usuwania niechcianych włosów wcale nie ograniczał się do świata śródziemnomorskiego. Naukowcy poszukujący pierwszych ludzi, którzy wpadli na pomysł pozbycia się włosów z ciała, nie znaleźli ich jednak w Egipcie ani w krajach Bliskiego Wschodu, ale w zupełnie innym rejonie świata… w środkowej Europie. Jeszcze z epoki kamienia pochodzą prymitywne rysunki naskalne znalezione na terenie dzisiejszej Ukrainy, przedstawiające według dzisiejszych interpretacji mężczyzn z krótkim zarostem. Najprawdopodobniej mężczyznom długi zarost przeszkadzał na tyle, że ścinali go zaostrzonymi narzędziami krzemiennymi.

Zaznajomieni z technikami golenia byli również mieszkańcy północnych rubieży naszego kontynentu. Ich zwyczaje związane z dbaniem o urodę bada dr Lisbeth Skogstrand z uniwersytetu w Oslo. Jej badania obejmują 1500 lat, od wczesnej nordyckiej epoki brązu (1100-500 r. p.n.e.) do 400 r. n.e., w późnym okresie rzymskim, który był częścią wczesnej epoki żelaza w północnej Europie. Po analizie artefaktów z prawie 200 grobów kurhanowych okazało się, że w epoce brązu niezwykle ważnym elementem wyposażenia grobów wojowników były… narzędzia do depilacji. W grobach znajdowano brzytwy wykonane z brązu, pęsety i przedmioty, które prawdopodobnie służyły do manikiuru. – Znaleźliśmy ślady włosów z brody i prawdopodobnie brwi na narzędziach do golenia, więc prawdopodobnie mężczyźni usuwali włosy z różnych części ciała – mówi dr Skogstrand w „Science Nordic”. Co ciekawe, gdy do Skandynawii dotarły wpływy rzymskie, te przedmioty w grobach wojowników przestały się pojawiać, za to do grobów składano dużo więcej broni. Jak sądzi dr Skogstrand, wraz z pojawieniem się rzymskich najeźdźców zmienił się ideał męskiej urody. Wypieszczony przedstawiciel elity przestał być na topie, jego miejsce zajął waleczny żołnierz, który nie miał czasu na takie fanaberie jak golenie brwi. Ale wyjaśnienie mogło być też inne – przyznaje dr Skogstrand – golenie mogło stać się tak powszechne, że elity nie uważały już brzytwy za symbol statusu, który należało włożyć zmarłemu do grobu.

A potem w Europie nastały wieki ciemne – czas, w którym zajmowanie się ciałem stało się czynnością niegodną religijnego człowieka. Ale sztuka usuwania owłosienia nie zanikła. Wykorzystywana była przez wieki przez mnichów czy księży, którzy starannie golili sobie twarze oraz tworzyli na głowie słynne tonsury – to fryzura z gładko wygolonym czubkiem głowy i pozostawionym pierścieniem z włosów nad uszami. A kobiety? O tym średniowieczne źródła nie wspominają, można więc mniemać, że golenie ciała stało się sztuką nieco zapomnianą, być może praktykowaną po cichu w domowym ukryciu. Jill Burke, wykładowczyni historii włoskiego renesansu na uniwersytecie w Edynburgu, przytacza w swojej książce składniki mikstury do depilacji pochodzące z 1532 roku. Aby pozbyć się niechcianych włosów, trzeba było zagotować arszenik z wapnem palonym i taką pastą posmarować skórę. Jeśli to nie wystarczyło, można było wypróbować maść z kociego łajna i octu. Gładka skóra zawsze była warta wszelkich poświęceń.