Ufundowali sobie uniwersytet, „chcąc zapewnić sobie wykształconych duchownych”, a nie „głupich jak psy”. Jednak kontrola społeczna nad wiernymi sprawowana przez purytanów dziś jest trudna do wyobrażenia i zniesienia. Za sprawą procesu czarownic w Salem stali się symbolem ciemnoty i teokracji kierowanej przez ponurych i fanatycznych pastorów.
W 2020 r. Ameryka obchodziła 400. rocznicę obecności purytanów. Od XIX w. nie mają najlepszej opinii. U nas znani są dzięki ekranizacji filmu „Czarownice z Salem”, jednego z najbardziej ponurych epizodów ich historii.
Aby zrozumieć, skąd się wzięli, cofnijmy się do 1534 r., do Anglii. Henryk VIII zerwał z papiestwem i ogłosił się głową narodowego Kościoła anglikańskiego. Nie oznaczało to, że był protestantem — król nienawidził Marcina Lutra, księży dalej obowiązywał celibat, msze odprawiano po łacinie, a ewangelików posyłano na stosy.
Jego syn Edward VI już był protestantem i Kościół anglikański zmienił na Kościół kalwiński: wprowadzono nabożeństwa po angielsku z modlitewnika „Book of Common Prayer” i pozwolono na małżeństwa księży.
Po jego śmierci w 1553 r. tron objęła jego przyrodnia siostra Maria I Krwawa, która próbowała przywrócić katolicyzm. Prześladowania nie tylko nie zdusiły protestantyzmu, ale wręcz zniechęciły większość Anglików do katolicyzmu. Po jej śmierci w 1558 r. tron objęła jej przyrodnia siostra — Elżbieta Tudor. Wskrzeszony przez nią Kościół anglikański był umiarkowanie kalwiński: zachował biskupów, przywrócono liturgię z „Book of Common Prayer”, księża znów mogli się żenić i zachęcano wiernych do lektury Biblii.
Pierwsi osadnicy z Mayflower na brzegu stanu Massachusetts na litografii kolorowanej z 1876 r.
Foto: ALAMY STOCK PHOTO/BE&W
Bez biskupów nie ma króla
Umiarkowanie Kościoła anglikańskiego nie wszystkim odpowiadało. Najbardziej radykalni protestanci uważali, że Elżbieta powinna wznowić program jego zupełnej kalwinizacji. Próbowali jej w tym pomóc: nie zakładali ornatów, nie używali przepisowej liturgii, odmawiali przyjmowania komunii w pozycji klęczącej, wciąż będąc pastorami anglikańskimi.
Większość była bardzo dobrymi kaznodziejami, więc biskupi przymykali oko na ich praktyki. Około 1581 r. pojawia się po raz pierwszy ich nazwa: „najgorętsi protestanci nazywani są purytanami”. Zapewne pochodzi ona od chęci „oczyszczenia” (ang. purify) Kościoła anglikańskiego z „papistycznych” pozostałości.
Purytanie liczyli, że sytuacja się zmieni, gdy w 1603 r. tron odziedziczył król Szkocji Jakub I Stuart. Ponieważ w Szkocji dominował kalwinizm, myśleli, że nowy król przychylnie przyjmie ich postulaty reformy Kościoła Anglii na model szkocki. Pod petycją podpisało się 800 duchownych. Ale Jakub I nie cierpiał szkockich pastorów, których uważał za buntowników wtrącających się w nie swoje sprawy. Nie miał zamiaru likwidować urzędu biskupa: podczas spotkania z purytanami w 1604 r. oświadczył im, że „bez biskupów nie ma króla”.
Gubernator purytański przerywający obchody świąt Bożego Narodzenia w Massachusetts w XVII w. Rycina z 1883 r. wykonana przez Howarda Pyle’a
Foto: Be&w
Zapowiedział także nowy przekład Biblii. Używana w Anglii i Szkocji Biblia genewska z 1560 r. miała przypisy i komentarze teologów kalwińskich, którzy zdaniem króla kładli wiernym do głów dziwne teorie, np. o prawie oporu wobec władzy królewskiej czy niezależności Kościoła od władzy świeckiej. Wydana w 1611 r. Biblia króla Jakuba (King James Bible) nie tylko ukształtowała brytyjską kulturę aż po XX w., ale co najważniejsze, nie miała żadnych komentarzy.
Nadzieje purytanów prysły. W roku 1607 ich malutka grupka w parafii Scrooby pod przywództwem pastora Johna Robinsona (1675-1625) postanowiła odseparować się od reszty i zawiązać nowy, niezależny od hierarchii Kościoła Anglii, „prawdziwy” Kościół o radykalnej dyscyplinie.
W swoich postulatach odrzucali jakąkolwiek władzę zwierzchnią nad pojedynczą parafią — kongregacją. Kongregacjoniści wierzyli, że jedyną widzialną formą chrześcijaństwa jest dobrowolnie utworzona i rządzona własnymi prawami, tzw. przymierzem (ang. covenant), parafia. Tylko osoby, które je podpisały, mogły przystępować do sakramentów, tylko one mogły decydować w demokratycznych wyborach, o wyborze pastora, i to parafia, a nie biskup, go ordynowała.
Naturalnie biskup nie był zachwycony secesjonistami w Scrooby i w 1608 r. część wiernych uciekła do Niderlandów, gdzie założyła własną parafię. Przez następne kilka lat jej szeregi rosły wraz z kolejnymi emigrantami. W Anglii również zwiększała się rzesza jej sympatyków. Korzystając bowiem z braku cenzury w Niderlandach, Robinson i inni rozpoczęli ofensywę propagandową.
Pierwsza próba kolonii
Jakub I był monarchą inteligentnym. Choć purytanów nie cierpiał, to wiedział, że nacisk religijny nie może być zbyt silny, a radykałom należy zostawić furtkę, by mogli dać wyraz swojej frustracji. I choć tępił ich działalność w Anglii, to przychylnym okiem patrzył na pomysł, by umożliwić im emigrację do Ameryki. W 1612 r. doszło do pierwszej próby założenia purytańskiej kolonii w Nowym Świecie — na Bermudach, zwanych wtedy Wyspami Sommersa. Przy milczącej zgodzie króla gubernatorem mianowano znanego purytanina, zatrudniono pastorów o podobnych sympatiach, a prawo przewidywało karanie za tańce, bluźnierstwa, pijaństwo i całą gamę przewinień seksualnych.
Bermudy nie spełniły jednak pokładanych w nich nadziei. Gubernator odmawiał karania ludzi wykluczonych ze społeczności Kościoła i szybko pokłócił się z pastorami. Powód: tylko około 20 proc. pierwszych kolonistów stanowili purytanie, a reszta była zwykłymi osadnikami, którzy nie chcieli poddać się tyranii fanatycznej mniejszości.
Rozwój wypadków śledził John Robinson. Surowy holenderski kalwinizm po synodzie w Dordrechcie go raził. On i wielu parafian obawiali się, że ich dzieci zupełnie zatracą angielską tożsamość. Z pomocą wysoko usytuowanych przyjaciół na dworze rozpoczął sondowanie, czy Jakub I zgodzi się na osiedlenie się ich w Wirginii.
Dzięki teologicznej elastyczności Robinsona w ostatecznym porozumieniu kwestię biskupów i liturgii przemilczano, pozostając przy ogólnikowej frazie uznania Jakuba I jako „najwyższego władcy we wszystkich swoich włościach, we wszystkich sprawach i nad wszystkimi”. Obie strony interpretowały tę klauzulę inaczej.
Trudne początki w Plymouth
W lipcu 1620 r. na statek w Niderlandach wsiadła tylko mała grupa parafian, a Robinson pożegnał ich kilkugodzinnym kazaniem, w którym powiedział m.in., że „Bóg ma jeszcze wiele prawdy i światła [lux et veritas] do objawienia w swoim Słowie [Biblii]”. Jeden z nich napisał po latach, że „byli Pielgrzymami”, i pod tą nazwą przeszli do historii.
Ale wyprawa mimo modłów szła źle. Pierwszy statek, na który wsiedli, płynął wolniej, niż zakładano, przeciekał i dwa razy musieli zawracać do Anglii. Część kolonistów zrezygnowała, reszta przesiadła się na Mayflower. Do Ameryki dotarli 6 września 1620 r., a wybrzeże Cape Cod dostrzeżono 9 listopada. Tam czekali na lepsze wiatry, by dopłynąć do Wirginii. Pielgrzymom jednak kończyła się żywność i 11 listopada 1620 r. podjęto decyzję o pozostaniu na zimę. Na siedzibę wybrano byłą wioskę indiańską, której mieszkańcy wymarli wcześniej na przywleczoną przez Europejczyków ospę.
Zanim przybysze wysiedli na ląd, jeszcze na pokładzie statku podpisano tzw. Mayflower Compact. Zebrani zobowiązali się ustanowić rząd polityczny oparty na „równych i sprawiedliwych prawach”, którym wszyscy mieli się podporządkować. Niedzielę spędzono na pokładzie na długim nabożeństwie (prowadził je świecki William Brewster), a 13 listopada 1620 r. założono miasto i kolonię Plymouth.
W okolicy spadł już śnieg i rozpoczęła się wyjątkowo ostra zima. Indianie zlitowali się nad imigrantami i dostarczyli im warzywa, mięso i kukurydzę. Pierwsza zima w Plymouth była dla przybyszów straszna: z zimna, wycieńczenia i niedożywienia zmarło 45 ze 102 osób. Gdy wieść o tym dotarła do Niderlandów, z planów emigracji wycofała się reszta parafian.
Kolonia Massachusetts Bay
Mimo wszystko angielscy purytanie nie mieli innego wyboru niż emigracja za ocean. W 1625 r. tron Anglii i Szkocji objął syn Jakuba I, Karol I Stuart. Podobnie jak ojciec nienawidził purytanów, ale w odróżnieniu od ojca brakowało mu wyczucia teologicznego i politycznego — jego rządy doprowadziły do wybuchu wojny domowej. Przy pomocy oddanego arcybiskupa Canterbury Williama Lauda rozpoczął masową akcję usuwania z parafii duchownych o purytańskich sympatiach, karania za nielegalne zebrania modlitewne itp.
Grupka inwestorów, głównie drobnych ziemian o purytańskich sympatiach, 19 marca 1628 r. uzyskała niespodziewanie od rady królewskiej pozwolenie na utworzenie korporacji o nazwie Kompania Nowej Anglii dla Utworzenia Kolonii Massachusetts. Pod pozorem przedsięwzięcia handlowego w 1629 r. wysłano za Atlantyk około 100 osadników, którzy założyli miasteczko Salem (od biblijnego Jeruzalem). Ale największym sukcesem było to, że 4 marca 1629 r. od króla Karola I dostali przywilej utworzenia kolonii. Zdaniem wielu historyków króla i arcybiskupa celowo wprowadzono w błąd i przedstawiono im kompanię jako przedsięwzięcie biznesowe.
Nie chcąc ryzykować, że ktoś na królewskim dworze się zorientuje w ich planach, 8 kwietnia 1630 r. z Anglii wypłynęła flotylla 11 statków z około 800 osadnikami pod przewodnictwem purytańskiego ziemianina i nowo wybranego gubernatora kolonii Johna Winthropa (1587-1649).
Podczas podróży wygłosił słynne kazanie, w którym nazwał Massachusetts „miastem na wzgórzu”, na którego powodzenie patrzył świat. Jeśli eksperyment się nie powiedzie, runie prawdziwa religia. Jeśli się powiedzie — do końca świata ludzie będą mówić: „Niech Bóg je uczyni takim jak Nowa Anglia”.
Powstanie Massachusetts było jednym z najciekawszych eksperymentów polityczno-religijnych w historii ludzkości. Królewski przywilej czynił z Massachusetts quasiniezależną, demokratyczną republikę. Ziemię podzielono sprawiedliwie między osadników i dano im ją na własność. Prawo głosu w sprawach kolonii mieli wszyscy męscy członkowie Kościoła. Raz do roku zbierał się odpowiednik parlamentu — General Court, w którego skład wchodzili przedstawiciele wszystkich miast kolonii. Gubernator i sędziowie byli wybierani co roku w powszechnym, bezpośrednim głosowaniu. Obowiązywała równość wobec prawa. W roku 1641 uchwalono kodyfikację prawną nazwaną „Księgą wolności”.
Upraszczała ona procedurę sądową i zapewniała wszystkim prawo do sądu przysięgłych w sprawach karnych i gwarancje uczciwego procesu.
Relacje państwo — Kościół były skomplikowane. Kościół kongregacjonalny był jedynym dozwolonym publicznym Kościołem w kolonii. Wierni wskrzesili w zmienionej formie angielski system parafialny. Aby mogło powstać miasto, musiało być wystarczająco dużo wiernych, którzy byliby w stanie utrzymać parafię i pastora.
Parafie same wybierały duchownych. Synody kościelne miały wyłącznie charakter konsultacyjny i zwołano je tylko pięć razy. Obecność na kazaniach była obowiązkowa dla wszystkich mieszkańców kolonii, ale prawo głosu miały tylko osoby, które dały świadectwo swojego nawrócenia i „przyjęły przymierze”, czyli stały się członkami parafii. Zazwyczaj chodziło o mężczyzn — ale znamy jednostkowe przypadki z lat 30. XVII w., kiedy prawo do głosu w sprawach parafialnych dano też kobietom.
Wszyscy zgodzili się poddać surowej, kalwińskiej dyscyplinie, która przewidywała publiczne napominanie za grzechy i nakładanie stosownych kar.
Pastorzy nie wchodzili w skład władz kolonii, ale coroczne zgromadzenie General Court rozpoczynało się od wielogodzinnego nabożeństwa i kazania. Zwyczaj ten trwał do 1884 r. Duchowni często przedstawiali pierwszego dnia władzom swoje postulaty. Od 1691 r. zbierali się równolegle do obrad General Court na tzw. Konwencie, który istnieje do dziś. Wieczorem pierwszego dnia obrad delegaci i kler spotykali się na uroczystej kolacji zwanej „ucztą Mojżesza i Aarona”. Nazwa dwóch braci miała podkreślać bliskość, ale i niezależność władzy świeckiej i duchownej.
Sukces Massachusetts i prześladowania purytanów w Anglii sprawiły, że w ciągu kolejnych 30 lat do Nowej Anglii przybyło około 30 tys. osadników. Założono kolejne kolonie na podobnych zasadach: Connecticut (1639) i New Haven (1638). Przywilej królewski z 1629 r. obowiązywał 55 lat i aby uniemożliwić jego anulowanie, purytanie zabrali go z sobą. W 1691 r. król Wilhelm III Orański wydał nowy, w którym prawa polityczne przyznano mężczyznom posiadającym własność ziemską, niezależnie od ich wyznania, którego wolność zagwarantowano. Pozostawiono dalej dość demokratyczny ustrój kolonii, który przetrwał do czasu amerykańskiej wojny o niepodległość w 1776 r.
Dziedzictwo dobre i złe
Dziedzictwo purytanów jest skomplikowane. W XVIII w. powoływano się na ich demokratyczne zasady, tworząc zręby amerykańskiej konstytucji i porządku prawnego. W XIX w. m.in. za sprawą powieści Nathaniela Hawthorne’a „Szkarłatna litera” oraz pamięci o procesie czarownic w Salem (1691-1692) stali się oni symbolem ciemnoty i teokracji kierowanej przez ponurych i fanatycznych pastorów. W XX w. przypomniano kazanie Winthropa, które stało się wyznacznikiem amerykańskiej wyjątkowości i misji na świecie. W 1980 r. przytoczył je w swojej kampanii Ronald Reagan, co nie poprawiło wizerunku purytanów wśród liberalnych Amerykanów.
Jak każda grupa religijna purytanie mieli tendencję do hipokryzji. Choć uciekali przed prześladowaniami religijnymi, sami w Ameryce prześladowali tych, którzy się z nimi nie zgadzali: kwakrów, anglikanów, baptystów i katolików. Proces czarownic z Salem jest przykładem, jak ogromne szkody powoduje religijny fanatyzm. Wojna purytanów z Indianami w latach 1675-1678 była wyjątkowo brutalna. Także kontrola społeczna nad wiernymi dziś jest trudna do wyobrażenia i zniesienia.
To jednak tylko część ich dziedzictwa. Stworzyli oni jedno z najbardziej wykształconych społeczeństw na świecie. Procent ludności, który umiał czytać i pisać, był tak duży (ponad 60 proc. w XVII w., ponad 85 proc. w połowie XVIII w.), że dopiero w XIX w. został przekroczony w Prusach, a w Polsce — w XX w.
W 1636 r. Massachusetts ufundowało Uniwersytet Harvarda, „chcąc zapewnić sobie wykształconych duchownych”, a nie „głupich jak psy”. W 1701 r. założono Uniwersytet Yale, którego motto „Lux et veritas” pochodzi z kazania Johna Robinsona z 1620 r. W roku 1647 uchwalono słynne prawo, które zaczynało się od słów: „Stary zwodziciel Szatan chce, by przez brak umiejętności czytania ludzie nie mogli poznać słów Pisma”. Nakazywało ono wszystkim miastom liczącym 30 rodzin utrzymywać szkołę, w której uczono chłopców i dziewczynki podstaw czytania i pisania. Miasta mające 100 rodzin zobowiązano do utrzymywania liceum i nauczyciela, który miał przygotowywać chłopców do nauki na Harvardzie. Aby pomóc dzieciom, w 1656 r. pastor John Cotton wydał w Bostonie pierwszy podręcznik „Duchowe mleko dla dzieci Bostonu”. Stał się on podstawą wydawanych od 1687 r. „New England Primer”, które uczyły czytania, podstaw teologii, znajomości Biblii i moralności za pomocą prostych i łatwych do zapamiętania wierszyków. „Primer” był tak popularny, że do połowy XIX w. sprzedał się w liczbie 8 mln egzemplarzy.
W purytańskim Bostonie wydano pierwszą książkę na kontynencie amerykańskim — śpiewnik „Bay Book of Psalms” (1640), pierwszą gazetę (1690) i otworzono pierwszą księgarnię (1647). Tutaj swoje książki wydały dwie pierwsze autorki w USA: Anne Bradstreet (1650) i czarnoskóra niewolnica Phillis Wheatley (1773). Purytańska pasja do książek udzielała się także nawróconym przez nich Indianom: Jakub Drukarz (1640-1709) z plemienia Nipmuków pomógł wydać w 1663 r. Biblię przetłumaczoną na lokalny język indiański — Indiańską Biblię Elliotta.
Jak wszyscy w Ameryce purytanie mieli skomplikowany stosunek do spraw rasy: choć niektórzy z nich posiadali niewolników, to właśnie w Bostonie wydano w 1700 r. „Sprzedaż Józefa”, pierwszą książkę na świecie wyraźnie potępiającą niewolnictwo. Napisał ją były sędzia czarownic z Salem, Samuel Sewall, który jako jeden z nielicznych wyraził publiczną skruchę za swój udział w tym procederze. Dokumenty z kilkunastu parafii w Massachusetts świadczą o tym, że czarnoskórych przyjmowano jako pełnoprawnych członków parafii. Massachusetts było pierwszym stanem, który w swojej konstytucji w 1780 r. zniósł niewolnictwo, a Boston — pierwszym miastem w Ameryce, w którym w 1721 r. pod przewodnictwem pastorów prowadzono szczepienia przeciw ospie.
Zdecentralizowana i demokratyczna struktura Kościoła kongregacjonalnego oraz teologia ciągłego poszukiwania „nowej prawdy i światła” w Biblii sprawiły, że od XIX w. duchowi potomkowie purytanów tworzą jeden z najbardziej liberalnych Kościołów protestanckich: w 1853 r. ordynowali pierwszą kobietę na pastorkę, w 1972 r. — pierwszego geja, w 2004 r. byli pierwszym Kościołem, który przegłosował małżeństwa jednopłciowe.