Jak to się stało, że programy uważności są rekomendowane zarówno dla chorych z przewlekłym bólem, nowotworami, dolegliwościami serca, jak i dla lekarzy, personelu szpitalnego, dla prawników, nauczycieli, uczniów i studentów, dla rodziców, personelu więziennego i osadzonych, dla parlamentarzystów oraz sportowców? Z czego czerpie mindfulness i na czym opiera się jego siła?
Słowo „mindfulness” pojawiło się w tłumaczeniach tradycyjnych sutr buddyjskich dla słowa „sati” (pali: sati, sanskryt: smṛti), które pierwotnie oznaczało pamięć lub przypominanie sobie. W buddyzmie oznacza to zdolność utrzymywania umysłu przy tym, co rzeczywiście się dzieje, w przeciwieństwie do plątania się w rozproszeniach, fantazjach czy automatycznym reagowaniu. Jest to nawet więcej niż bycie „tu i teraz”, bo obejmuje także pamiętanie o celu praktyki. Zachowanie jasności umysłu i nieuleganie nawykowym reakcjom polega nie tylko na powracaniu do „tu i teraz”, lecz także na rozpoznawaniu wzorców rozproszeń, co osłabia ich siłę wpływu w kolejnych chwilach.
Newsweek Psychologia Mindfulness już w kioskach!
Foto: Fot. materiały prasowe
Kluczowy w tym kontekście tekst to sutra Satipaṭṭhāna Sutta, „Rozprawa o podstawach uważności”. Za autora angielskiego terminu „mindfulness” (jako tłumaczenia buddyjskiego „sati”) uważa się Thomasa Williama Rhysa Davidsa, który w XIX w. tłumaczył teksty palijskie [starożytne pisma święte, zapisane w języku pali, które zawierają nauki Buddy i jego uczniów; uważane są za najważniejsze źródło wiedzy o buddyzmie — red.]. W Polsce, obok angielskiego „mindfulness”, spopularyzowało się także słowo „uważność”.
Świecka ścieżka
Medytacja buddyjska rozwija się w wielu krajach Azji od ponad 2,5 tys. lat. Jej popularność w USA i Europie wyraźnie wzrosła dopiero w XX w., kiedy po II wojnie światowej rozpoczęły się zainteresowanie buddyzmem zen i zachwyt nad kulturą japońską, a po inwazji Chin na Tybet oraz po wojnie w Azji Południowo-Wschodniej wielu buddyjskich mnichów i nauczycieli zostało zmuszonych do emigracji i przybyło na Zachód. W kolejnych latach młode osoby wyruszyły z kolei z Ameryki i Europy do Azji w celu poznania medytacji u jej źródła.
Za ojca świeckiego mindfulness uznawany jest amerykański profesor medycyny i biolog molekularny (MIT) Jon Kabat-Zinn. W latach 70. XX w. pracował w szpitalu z pacjentami cierpiącymi z powodu chronicznego bólu i zaburzeń emocjonalnych. Inspiracja naukami i nauczycielami buddyzmu działającymi od lat 60. w USA sprawiła, że zaproponował chorym medytację, a następnie ośmiotygodniowy kurs redukcji stresu (MBSR) i stworzył Klinikę Redukcji Stresu.
Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) jest obecnie nauczany na całym świecie jako kurs trwający osiem tygodni. W każdym tygodniu odbywa się jedno spotkanie trwające 2,5 godziny oraz jeden pełny dzień poświęcony na uważność w ciszy na ogół między szóstym a siódmym tygodniem programu.
Podczas tworzenia kursu szczególne znaczenie dla Kabata-Zinna miały joga i nauczanie czterech buddyjskich nauczycieli medytacji zen. Byli to: Amerykanin Philip Kapleau, Wietnamczyk Thich Nhat Hanh, Koreańczyk Seung Sahn oraz Japończyk Shunryū Suzuki.
Tak opisuje buddyjskie korzenie uważności w książce „Życie, piękna katastrofa”:
„Choć medytacji związanej z uważną obecnością najczęściej naucza się dziś w kontekście buddyzmu, to jej istota jest uniwersalna. Uważna obecność to tak naprawdę konkretny sposób skupiania uwagi. To sposób spoglądania głęboko w siebie w duchu pytań i zrozumienia samego siebie. Można się jej nauczyć i praktykować, tak jak robimy to w klinice stresu, nie trzeba przy tym jej wzbogacać ani potwierdzać odwołaniami do kultury Wschodu czy buddyjskich autorytetów. Uważna obecność sama w sobie jest potężną siłą umożliwiającą zrozumienie samego siebie i zdrowienie. Jedną z jej największych zalet jest wręcz to, że jest niezależna od wiary czy ideologii, więc o korzyściach z niej płynących przekonać się może każdy osobiście. Ale nie jest przypadkiem, że uważna obecność wywodzi się z buddyzmu, którego główną misją jest niesienie ulgi w cierpieniu i rozwiewanie złudzeń”.
Buddyjskie korzenie
Najstarsze wskazówki do praktyki uważności znajdujemy we wspomnianej Satipaṭṭhāna Sutta, tj. „Rozprawie o podstawach uważności”, jednym z najstarszych tekstów buddyjskich, który powstał około V-I w. p.n.e. Przez długi czas tekst był przekazywany ustnie w klasztorach buddyjskich, a spisany po raz pierwszy został w I w. p.n.e. Przedstawia jedno z najważniejszych kazań Buddy o medytacji, w którym ogłasza on cztery podstawy uważności jako bezpośrednią ścieżkę do osiągnięcia nirwany dzięki praktyce uważnej obserwacji. Jako obiekty obserwacji wymienia: nasze ciało, nasze uczucia, nasz umysł i obiekty naszego umysłu.
Choć nauczyciele medytacji, od których czerpał Jon Kabat-Zinn, reprezentują różne szkoły zen, to jako buddyści wywodzą swoje nauki z tego samego pnia tradycyjnych nauk o czterech szlachetnych prawdach, które Siddhartha Gautama, Budda, przedstawił w swoim pierwszym kazaniu po osiągnięciu oświecenia w Parku Jeleni w Benares. Młody medyk, jakim był wtedy Jon Kabat-Zinn, zapewne zwrócił uwagę, że układ czterech prawd przypomina formę lekarskiej diagnozy i zalecenia: rozpoznanie choroby, jej przyczyny, orzeczenie co do możliwości wyleczenia oraz zalecenie odpowiedniego lekarstwa. Czwarta prawda opisuje kurację, czyli Ośmioraką Ścieżkę wychodzenia z cierpienia, i wymienia uważność jako jeden z ośmiu elementów praktyki.
Budda pragnął nieść ulgę w cierpieniu. W pismach palijskich jednym z jego przydomków jest Wielki Lekarz, a aplikowana kuracja to jego nauka. Budda przedstawiany jest jako uzdrowiciel ducha, a nie metafizyk czy ktoś, kto mówił o nadprzyrodzonych mocach, co mocno inspirowało Kabata-Zinna, poszukującego metod niesienia ulgi swoim pacjentom zmagającym się z chronicznym bólem. Wnikając w istotę buddyjskich nauk, przeformułował je, chcąc nadać im w pełni świecki charakter. Tak MBSR został umieszczony w kontekście naukowym i stał się dostępny dla każdego, niezależnie od wyznawanej religii.
Choć z treści kursu MBSR zniknęły nawiązania do buddyzmu, pozostała jednak struktura zaczerpnięta od Buddy: diagnoza to stres, ból i choroba, przyczyną jest automatyczne reagowanie i brak uważności, nadzieją jest trening dający ulgę, a lekarstwem — ośmiotygodniowy kurs MBSR.
Szczególny rodzaj uwagi
W instrukcjach co do uważności (sati — właściwe pamiętanie) uważną świadomość (jasność umysłu i obecność) Budda porównuje do działania lustra: obserwowane wrażenia płynące z ciała, emocje, myśli pojawiają się w świadomości i znikają jak odbite w lustrze. Umysł jako lustro nie rozpamiętuje i jest „aktywnie bierny”, co znaczy, że nie jest w nim odzwierciedlane nic, poza tym, co jest, a owo odzwierciedlenie nie pozostawia w lustrze żadnego śladu. Kabat-Zinn, opisując uważność, nie podaje porównań, lecz bardziej złożoną definicję: jest to „szczególny rodzaj uwagi: świadomej, celowej i nieosądzającej, skierowanej na bieżącą chwilę”.
Nauki Buddy wskazują, że przyczyną cierpienia jest nierozpoznawanie nietrwałości zjawisk, a w szczególności skupia się na braku trwałego „ja”. Człowiek jest ciągle zmieniającym się procesem fizycznych i psychicznych zjawisk, a nie wieczną, odrębną substancją. U Kabata-Zinna jest to przekazane w formie „myśli są tylko myślami, nie są tobą, nie są rzeczywistością”.
Z nauki Shunryū Suzukiego Kabat-Zinn zaczerpnął do MBSR termin wywodzący się z buddyzmu zen — „umysł początkującego” jako wyraz dla świeżości, braku uprzedzeń i gotowości do wchodzenia w nowe doświadczenia. Za Suzukim i Seung Sahnem posługiwał się także terminem „umysł nie wiem”, aby przekazać, że można posiadać wiedzę, ale nie być przez nią zamkniętym. Mindfulness ćwiczy umiejętność zauważania tego, co jest, a „umysł nie wiem” uczy, aby nie narzucać temu od razu swoich interpretacji. Ten rodzaj postawy jest jednym z fundamentów praktyk prowadzonych na kursie MBSR.
W porównaniu z dominującymi religiami Zachodu, które opierają się na fabule historycznej i systemie wierzeń, podejście buddyzmu jest bardziej agnostyczne i skupia się na wewnętrznym doświadczeniu praktykującego. Nie ma tu koncentracji na wyjaśnianiu przyczyn pojawiającego się w naszym życiu cierpienia ani istoty, która mogłaby nas z tego cierpienia wybawić. Nauka Buddy wskazuje, że cierpienie ludzkie ma źródło w naszych popędach i odruchach, które na ogół jako nieświadome są poza naszą kontrolą. Żyjemy pod odruchowym dyktatem dążenia do przyjemności i unikania bólu, zanurzeni w dużej mierze w niewiedzy co do prawdziwej natury rzeczy. Ten rodzaj rozumienia cierpienia zaczerpnięty z buddyzmu przenika cały program MBSR.
Krytyka
Jon Kabat-Zinn wraz z MBSR bywa krytykowany za oddzielenie uważności (sati) od pełnego kontekstu buddyjskiego, w tym od etycznego wymiaru praktyki. Cztery szlachetne prawdy, które przedstawił Siddhartha Gautama, a szczególnie Ośmioraka Ścieżka, są praktycznym planem, całościową ścieżką wychodzenia z cierpienia i osiągnięcia wyzwolenia (nirwany). Uważność w MBSR jest przedstawiona jako technika psychologiczna, a nie jako element całościowej buddyjskiej ścieżki obejmującej etykę, mądrość i transformację duchową. W buddyjskiej myśli Ośmioraka Ścieżka to trzy obszary:
Mądrość to właściwy pogląd, właściwa intencja.
Etyka to właściwa mowa, właściwe działanie, właściwy sposób życia.
Dyscyplina umysłu/medytacja to właściwy wysiłek, właściwa uważność, właściwe skupienie.
Etyka w programie MBSR jest pominięta. Krytycy zwracają uwagę na fakt, że kurs mindfulness separuje ćwiczenia od ich pierwowzorów i traci wartości dla buddyzmu podstawowe, jak współczucie i troska o innych. Inny, często krytykowany aspekt szerokiego stosowania kursów mindfulness to fakt, że jest to spłycona forma głębokich, buddyjskich praktyk, a jego powszechne stosowanie także w korporacjach wzmacnia pogoń za zyskiem, obciąża jednostkę odpowiedzialnością za samotne radzenie sobie ze stresem, pomijając takie problemy systemowe jak wyzysk czy mobbing.
Ronald Purser określił skomercjalizowaną wersję „instant” mindfulness jako „McMindfulness” (nadał taki tytuł swojej książce).
Philip Kapleau — jeden z pierwszych amerykańskich nauczycieli buddyzmu zen w tradycji Sanbō Kyōdan, z która łączy japońskie szkoły Sōtō i Rinzai. W 1966 r. założył ośrodek zen w Rochester (USA). Do Polski po raz pierwszy przyjechał w 1975 r.
Thich Nhath Hanh — wietnamski mnich zen. Jego nauki skupiały się na mindfulness oraz koncepcji buddyzmu zaangażowanego. Do Polski przybył w 1992 r.
Mistrz zen Seung Sahn — twórca Kwan Um Zen School. Z jego inicjatywy powstało kilkadziesiąt ośrodkówi kilkaset grup osób praktykujących zen na całym świecie. Po raz pierwszy odwiedził Polskę w 1978 r.
Shunryū Suzuki — nauczyciel zen w tradycji Sōtō,wybitny autorytet duchowy, założył pierwszy buddyjski klasztor poza Azją (Tassajara Zen Mountain Center),autor „Umysłu zen, umysłu początkującego”
Ewa Sanko Orłowska – doświadczona nauczycielka medytacji oraz kursów mindfulness i współczucia dla dorosłych, rodziców i młodzieży. Superwizorka, wykładowczyni, współzałożycielka Fundacji Edumind Uważność w Edukacji. Nauczycielka medytacji, mniszka Dharma Holder w tradycji zen w linii Shunryū Suzukiego (www.ewaorlowska.pl)