Europa stoi dziś na rozdrożu. Jeśli nie ograniczy biurokracji, nie otworzy się szerzej na prywatny kapitał i nie przyspieszy rozwoju technologii, może w ciągu najbliższych lat zostać zepchnięta na margines globalnej gospodarki. O wyścigu o sztuczną inteligencję, słabnącej konkurencyjności Unii Europejskiej i warunkach, które muszą zostać spełnione, by Stary Kontynent odzyskał dynamikę rozwoju, w rozmowie z „Newsweekiem” mówi Zygmunt Berdychowski, przewodniczący Rady Programowej XXXV Forum Ekonomicznego w Karpaczu, które już za 2 tygodnie, we wtorek 8 września.
Newsweek: Tegoroczne Forum Ekonomiczne w Karpaczu odbędzie się pod hasłem „Architektura nowego porządku. Stabilność w czasach zmian”. Czy w ogóle stabilność jest dziś jeszcze możliwa?
Zygmunt Berdychowski: Człowiekowi i społeczeństwu najbardziej potrzebne jest poczucie stabilizacji. Chodzi o funkcjonowanie w przewidywalnych regułach, które dają możliwość stopniowego dostosowania się do zmian. Rolą państwa i wspólnot takich jak Unia Europejska jest łagodzenie zewnętrznych wstrząsów oraz tworzenie warunków możliwie najbardziej zbliżonych do stabilnych.
Oczywiście zbudowanie dziś w pełni stabilnego systemu gospodarczego i społecznego jest niezwykle trudne, być może wręcz niemożliwe. Ale jeśli zrezygnujemy z dążenia do stabilności, bardzo trudno będzie utrzymać państwo prawa, demokrację liberalną i ochronić dorobek wypracowany przez Polskę oraz Europę w ostatnich dekadach. Stabilność oznacza więc maksymalne ograniczanie szoków zewnętrznych i tworzenie warunków, które pozwalają wykorzystać potencjał społeczeństwa i biznesu.
Jakie trzy kluczowe warunki muszą zostać spełnione, aby zapewnić choć elementarne poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji?
Trzeba zapewnić gospodarce konkurencyjność. Sama ochrona celna nie wystarczy. Potrzebne są jasne reguły, które sprzyjają rozwojowi i których konsekwentnie się przestrzega.
Żeby to osiągnąć pierwszym warunkiem jest deregulacja. Nadmiernie przeregulowana gospodarka i życie społeczne skazują Europę na porażkę w konfrontacji z krajami, które takich obciążeń nie mają. Widać to choćby w obszarze sztucznej inteligencji. Przy obecnych europejskich regulacjach dotyczących danych osobowych prowadzenie badań jest znacznie trudniejsze niż w Stanach Zjednoczonych czy Chinach. To nie przypadek, że właśnie tam powstają najbardziej zaawansowane rozwiązania generatywnej AI. Dziś dzieli nas od nich przepaść liczona już nie w miesiącach, lecz w latach.
Po drugie, potrzebujemy rzeczywistego partnerstwa z sektorem prywatnym. Najlepszym przykładem jest SpaceX. W 2002 roku NASA zdecydowała się powierzyć kluczową część programu kosmicznego prywatnej firmie. Efekty po dwóch dekadach są imponujące. Falcon 9 wykonuje loty z częstotliwością nieporównywalną z europejskimi programami kosmicznymi. To pokazuje, jak skuteczny, sprawny i zdyscyplinowany kosztowo potrafi być sektor prywatny.
Po trzecie, niezbędny jest dialog z partnerami społecznymi. Nie da się przeprowadzać poważnych reform gospodarczych i społecznych bez budowania porozumienia. Przykład Francji pokazał, że próby narzucania koniecznych zmian bez odpowiedniego dialogu kończą się fiaskiem. Tylko wspólne wypracowanie rozwiązań daje szansę na skuteczne reformy.
Patrząc na Stany Zjednoczone i Chiny, można odnieść wrażenie, że Europa pozostaje krok za nimi. Czy Unia Europejska jest jeszcze w stanie wyznaczać globalne trendy?
Nie. Czas europejskiego przywództwa globalnego już minął. Stoimy dziś przed ogromnym wyzwaniem. Jeśli nie przeprowadzimy radykalnych zmian, Europa zostanie zepchnieta na jeszcze głębsze peryferia świata. . Spadnie konkurencyjność, atrakcyjność inwestycyjna, zaczną znikać miejsca pracy, a kryzys będzie tylko kwestią czasu.
Musimy jasno określić priorytety. Jeśli chcemy, by Europa była technologicznym supermocarstwem, musimy uczynić z nowoczesnych technologii swój znak rozpoznawczy. Mamy świetne uczelnie i wybitnych naukowców. Problem polega na tym, że nie potrafimy stworzyć warunków, które pozwoliłyby przekładać ten potencjał na przewagę gospodarczą.
Co jest dziś największą barierą?
Dobrym przykładem są metale ziem rzadkich. Bez nich nie ma nowoczesnych technologii: komputerów, półprzewodników, centrów danych czy sztucznej inteligencji. Europa przez lata przyjmowała regulacje środowiskowe, które utrudniają ich wydobycie. Tymczasem albo ma się dostęp do tych surowców, albo jest się uzależnionym od tych, którzy je kontrolują.
Dlatego potrzebna jest odpowiedzialna debata o tym, jak pogodzić ochronę środowiska z bezpieczeństwem technologicznym. Jeśli tego nie zrobimy, będziemy skazani na oczekiwanie na decyzje eksportowe państw dysponujących tymi zasobami.
Podczas Forum wiele miejsca zajmie temat sztucznej inteligencji. Czy może ona stać się dla Europy szansą na odrobienie dystansu?
Moim zdaniem ten wyścig już przegraliśmy. Fundamentem generatywnej sztucznej inteligencji są zaawansowane półprzewodniki. Europa nie posiada firmy porównywalnej z Nvidią. Nie produkuje nawet tak jak tajwańska TSMC tych mniej zaawansowanych chipów. Mamy jako Europejczycy holenderskie przedsiębiorstwo produkujące maszyny do ich wytwarzania, ale to nie to samo.
To ma znaczenie nie tylko gospodarcze, lecz także strategiczne. Bez nowoczesnych półprzewodników nie da się budować przewagi militarnej, systemów satelitarnych czy zaawansowanych systemów analitycznych.
Wystarczy spojrzeć na skalę inwestycji. Elon Musk zapowiedział przeznaczenie 85 mld dol. na rozwój modelu językowego mającego obsługiwać program kosmiczny SpaceX. Dla porównania, budżet Europejskiej Agencji Kosmicznej na lata 2024-2026 wynosi około 15 mld euro. To pokazuje skalę dystansu.
Kreśli pan dość pesymistyczny obraz Europy.
Bo Europa jest dziś przeregulowana , zbiurokratyzowana i dodatkowo obciążona dużymi kosztami polityki społecznej,Rozmawiamy o deregulacji od lat, ale niewiele z tego wynika a każda próba zmian w polityce społecznej jest odrzucana przez partnerów społecznych.. Ale niezależnie od tego trudno sobie wyobrazić, by Komisja Europejska podjęła decyzję podobną do tej, którą podjęły Stany Zjednoczone wobec SpaceX: „Macie sześć lat i zbudujcie rakietę”
W takim razie czy Europa może w ogóle odgrywać silną rolę?
Tak, ale pod warunkiem zmian. Mamy bardzo dobre uniwersytety i kapitał intelektualny. Brakuje jednak rynku kapitałowego zdolnego finansować ambitne projekty technologiczne. Najzdolniejsi przedsiębiorcy i naukowcy często muszą szukać finansowania w Stanach Zjednoczonych. Nadmiar regulacji ich po prostu dusi.
A Polska? Jak wyglądamy na tle Europy?
Potencjał w obszarze sztucznej inteligencji musimy dopiero zbudować. Niestety mamy drogą energię, ograniczone zasoby wody i za mało środków publicznych przeznaczonych na ten cel. Państwo wciąż zbyt rzadko wykorzystuje sektor prywatny do realizacji zadań, z którymi samo nie radzi sobie wystarczająco dobrze.
Mamy ambitny projekt Bielik, ale różnica między nim a światowymi liderami jest ogromna, ponieważ koszty infrastruktury potrzebnej do rozwoju AI są dziś gigantyczne.
Czy w takim razie jest jeszcze sens uczestniczyć w tym wyścigu?
Tak. Historia pokazuje, że przełom może nastąpić bardzo szybko. Amerykański program kosmiczny wykonał ogromny skok dopiero wtedy, gdy otworzył się na sektor prywatny. Jeśli stworzymy przedsiębiorcom warunki do rozwoju i zapewnimy długofalowe kontrakty, efekty mogą pojawić się z czasem.
Problem polega na tym, że w Polsce i Europie nadal myślimy przede wszystkim kategoriami sektora państwowego. Dotyczy to również wielkich projektów zbrojeniowych. Tymczasem koszty działania sektora publicznego zawsze będą wyższe niż sektora prywatnego.
Jaki temat będzie dominował podczas tegorocznego Forum w Karpaczu?
Myślę, że rozmowy będą krążyć wokół konkurencyjności, technologii i roli sektora prywatnego. A jeśli chodzi o nagrodę Człowieka Roku Forum Ekonomicznego, mogę powiedzieć tylko tyle: w tym roku wszyscy będą zaskoczeni. I myślę, że Rada Programowa będzie w tej sprawie wyjątkowo zgodna.