Jak zakończyć chaos w TK? „Jedyny sposób to reset i konstytucyjny kompromis”

Rząd faktycznie miał podstawy, by uznać, że wyroki trybunału nie mają mocy prawnej i nie musi ich publikować?

— To jest bardzo problematyczna kwestia. Jeśli chodzi o orzeczenia z udziałem sędziów dublerów, to można wskazać, że nieprawidłowość ich wyboru potwierdziły wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości UE, i w tym szukać podstaw do odmowy publikacji. Jeśli chodzi o wyroki wydane bez udziału dublerów, to jest o wiele mniej podstaw, by odmawiać publikacji. Brak publikacji orzeczeń przez rząd skrytykowała np. Komisja Wenecka. Trudno też powiedzieć, kiedy właściwie rząd zamierza uznać, że trybunał jest już naprawiony, jakimi kryteriami obecna koalicja zamierza się kierować.

Dostrzegam oczywiście, że mamy szereg wyroków w sprawach politycznych wydanych przez trybunał w ostatnich latach, opierających się na bardzo wątpliwych argumentach prawnych — np. ten dotyczący kontrasygnaty premiera przy powoływaniu przez prezydenta sędziów Sądu Najwyższego i asesorów. Co pokazuje, że niezależnie od problemu z dublerami nie można liczyć na trybunał jako na niezależny i rzetelny organ.

Sędziowie wybrani przez Sejm, od których ślubowania nie odebrał prezydent, są czy nie są sędziami trybunału?

— Zawsze uważałem, że sędzią trybunału zostaje się w momencie wyboru przez Sejm, i taka była przez lata dominująca wykładnia. Jednak trybunał w starym składzie w wyroku z grudnia 2015 r. wskazał, że ślubowanie złożone wobec prezydenta jest konieczne do rozpoczęcia orzekania. Tak więc osoby wybrane przez Sejm, które nie złożyły ślubowania, są sędziami, którzy jednak nie mogą orzekać.

Złożyli przecież ślubowanie wobec prezydenta, ale pod jego nieobecność.

— Wykładnia, że sformułowanie o ślubowaniu wobec prezydenta nie musi oznaczać jego obecności, nie jest pozbawiona sensu. Konstytucja wyraźnie wskazuje, że to Sejm wybiera sędziów TK, i nic nie mówi o roli prezydenta i ślubowaniu — to zapisane jest tylko w ustawie, która nie może tworzyć rozwiązań sprzecznych z konstytucją. Jeśli więc nie zachodzą jakieś nadzwyczajne okoliczności, prezydent nie ma prawa do odmowy odebrania ślubowania i zablokowania wyboru, który należy wyłącznie do Sejmu. Rozumiem potrzebę poszukiwania rozwiązań, które legalnie wybranym sędziom umożliwią rozpoczęcie wykonywania ich funkcji. Problemem jest to, że prezes trybunału Bogdan Święczkowski i tak nie dopuszcza tych sędziów do orzekania. Cały zabieg ze ślubowaniem wobec, ale nie w fizycznej obecności prezydenta okazał się więc bezskuteczny.

Pojawiają się jednak wątpliwości, czy Święczkowski jest prawidłowo wybranym prezesem TK.

— Mamy wyrok TSUE z grudnia ubiegłego roku podważający legalność wyboru Julii Przyłębskiej na prezes TK. I pewne wątpliwości, jakie można mieć wobec jej wyboru, dają się także odnieść do Święczkowskiego. Niemniej został on powołany na stanowisko prezesa TK postanowieniem prezydenta i nie można tego ignorować, a żeby pozbawić go tego stanowiska, konieczna byłaby odpowiednia procedura.

Mamy więc taką sytuację, że prezydent, nie mając do tego prawa, odmawia przyjęcia ślubowania od sędziów, Bogdan Święczkowski nie dopuszcza ich do orzekania, i nie da się z tym nic zrobić?

— Prezydent twierdzi, że nie odmawia, tylko cały czas zastanawia się nad decyzją. Choć efekt jest w praktyce podobny. Wyrok TK mówił, że prezydent mógłby się wstrzymać z przyjęciem ślubowania tylko w wyjątkowych wypadkach, np. gdyby miał wątpliwości, czy Sejm faktycznie podjął ważną uchwałę o wybraniu sędziego albo gdyby wybrana osoba nie spełniała formalnych kryteriów bycia sędzią. Obecnie te przesłanki nie mają miejsca.

Prezydent powoływał się na to, że sejmowa większość wbrew przepisom nie dokonywała wyboru nowych sędziów TK niezwłocznie po wygaśnięciu mandatów poprzednich, przez co wakaty nie były uzupełniane sukcesywnie i doszło do zjawiska kumulacji, której przepisy miały zapobiegać.

— Dla mnie te argumenty są absurdalne. Jedynym sposobem na naprawienie sytuacji związanej z tym, że przez długi czas nie wybierano nowych sędziów, jest dokonanie takiego wyboru — inaczej się jej uzdrowić nie da.

Czy jednak obecna większość nie popełniła błędu albo nawet nie złamała konstytucji, wybierając sędziów do TK hurtem, sprzecznie z zapisem, że są wybierani indywidualnie na dziewięć lat?

— Moim zdaniem naruszyła zasadę, by nie kumulować mandatów. A ona jest ważna, jej odrzucenie tworzy pokusę u wszystkich partii, by czekać do końca kadencji i wtedy dokonać tego wyboru hurtowo.

Pojawiały się głosy, że skoro Sejm nie publikuje wyroków TK i nie uznaje go za niezawisły sąd, to nie powinien wybierać do niego nowych sędziów, by nie legitymizować tego ciała. Z politycznego punktu widzenia rozumiem tę argumentację, ale ostatecznie jej prawne skutki nie okazały się najlepsze — co sami widzimy. Być może gdyby sędziów wybierano wraz z tworzeniem się kolejnych wakatów, to jeszcze z Andrzejem Dudą jako prezydentem nie byłoby problemów ze ślubowaniem i dziś sytuacja w trybunale byłaby inna.

Teraz można jednak powiedzieć, że to prezydent łamie konstytucję, uzurpując sobie rolę w procesie powoływania sędziów TK, jakiej ustawa zasadnicza mu nie nadaje.

Do TK ma teraz kandydować Maciej Berek, do niedawna kluczowy minister w rządzie. To dobra decyzja?

— Nie odmawiam dr. Maciejowi Berkowi kompetencji ani uczciwości, mamy jednak całkowity kryzys zaufania do trybunału w społeczeństwie. I w takiej sytuacji Sejm powinien delegować do trybunału osoby będące niekwestionowanymi autorytetami w dziedzinie prawa, stojące ponad bieżącym politycznym sporem, a niekoniecznie kogoś, kogo jeszcze niedawno premier określał jako swoją prawą rękę. Społeczeństwo potrzebuje sygnału: odbudowujemy autorytet TK. Tymczasem wybierając dr. Berka, Sejm wyśle sygnał: posyłamy do TK naszych zaufanych ludzi.

Ze strony KO płyną argumenty, że w trybunale potrzebny jest ktoś, kto będzie w stanie skutecznie przeciwstawić się prezesowi Święczkowskiemu. Czy faktycznie taka osoba może coś realnie zmienić na plus w działaniu trybunału?

— Ale czy mamy w takim razie rozumieć, że poprzedni sędziowie wybierani przez tę koalicję byli jacyś bojaźliwi? Że chcieli się dogadać ze Święczkowskim? Nie wiem, w jaki sposób wybór akurat dr. Berka miałby coś nadzwyczajnie zmienić w trybunale.

Czy jesteśmy w stanie rozwiązać sytuację wokół Trybunału Konstytucyjnego bez resetu konstytucyjnego?

— Moim zdaniem nie jesteśmy, konieczny jest tu kompromis głównych sił politycznych, który dziś jest nierealny. Obie strony zakładają, że zdołają wziąć trybunał w całości.

Profesor Wojciech Sadurski zaproponował, by sędziowie wybrani przez obecny Sejm zaczęli działać jako prawidłowy trybunał, ignorując ten kierowany przez nieprawidłowo powołanego na funkcję Święczkowskiego.

— Tylko jeśli taki trybunał się ukonstytuuje, to co to zmieni? Na razie nie będzie kworum, by odebrać immunitet Święczkowskiemu — któremu prokuratura chce postawić zarzuty w związku z aferą Pegasusa — bo do tego potrzeba obecności co najmniej 10 sędziów w czasie posiedzenia Zgromadzenia Ogólnego, a Sejm tej kadencji jeszcze tylu nie wybrał.

Czy jeśli nie uda się podważyć Święczkowskiego w ten sposób, to będziemy mieli dwóch prezesów i dwa trybunały? Stary prezes i część sędziów TK nie uzna takiego alternatywnego trybunału, uważając, że prezesem jest ciągle Święczkowski. Nie uzna go też pewnie prezydent, który ustawy ciągle będzie kierować do „Trybunału Święczkowskiego”, co uniemożliwi ich wejście w życie. Nie wiadomo, jak zachowają się sądy — który trybunał będą uznawać? Rozumiem, że może chodzić o to, by ten nowy trybunał stwierdził niekonstytucyjność ustaw uchwalonych przez PiS, ale nawet gdyby się to udało, to pewne problemy pozostaną nierozwiązane, a mogą się jeszcze pojawić nowe.

Koalicja rządząca nie może po prostu poczekać, aż stopniowo zakończą się kadencje dublerów, i odbudowywać trybunał, wybierając kolejnych sędziów?

— Faktycznie, w styczniu 2027 r. kończy się kadencja ostatniego dublera, Jarosława Wyrembaka, więc można będzie uznać, że ten problem zostanie rozwiązany. Jednak w dalszym ciągu będzie kwestia prezesa Święczkowskiego, a także spory wokół sędziów wybranych przez obecny Sejm, od których prezydent nie odebrał ślubowania. Załóżmy nawet, że zmieni się prezes TK i dopuści ich do orzekania — czy wtedy prezydent, a może i część sądów nie będą kwestionować wydawanych przez nich orzeczeń? Poza tym w 2027 r. może dojść do zmiany władzy. I nie wiadomo, czy wtedy Sejm znów nie powoła dublerów na miejsce sędziów, od których prezydent teraz nie odebrał ślubowania, czy cały proces nie zacznie się na nowo. Jedyny sposób to konstytucyjny kompromis.

W jakim kierunku mógłby iść konstytucyjny reset wokół trybunału?

— Jakimś minimum powinny być wyzerowanie obecnego składu i zmiana zasad wyboru sędziów. Senator Ujazdowski zaproponował, by odebrać monopol na wybór sędziów Sejmowi i pozwolić na wybór części sędziów Senatowi i prezydentowi. Rzadko się zdarza, by jedna partia jednocześnie kontrolowała te wszystkie organy, to by więc jakoś spluralizowało skład. Jeśli już ma wybierać Sejm, to warto by pomyśleć nad kwalifikowaną większością, wymuszającą kompromis, albo nad bardziej transparentnym procesem wyboru — np. z jakąś procedurą konkursową.

Może to paradoksalnie lepiej, że obecny trybunał nie ma żadnej prawnej skuteczności, bo sejmowa większość nie ma drugiego — obok prezydenckiego — hamulca?

— Nie, uważam, że w systemie ustrojowym potrzebny jest organ, który będzie w stanie powiedzieć, czy to, co robi rząd, jest zgodne z prawem, czy nie. Bo naprawdę nierozsądne jest ufać jakiemukolwiek rządowi, że pozbawiony takiego nadzoru sam będzie zawsze interpretować konstytucję w dobrej wierze. Choć oczywiście są państwa europejskie, gdzie nie ma tak rozumianego sądu konstytucyjnego, i pewnie w dyskusji nad resetem warto przyjrzeć się także ich doświadczeniom. Trybunał miał na koncie różne orzeczenia budzące wątpliwości — jeszcze przed PiS. Ale przed 2015 r. jego dorobek był znaczący. Był np. w stanie doprecyzować wiele kwestii ustrojowych.

Dziś nie tylko rządzący pozbawieni są nadzoru, ale także obywatele prawa do efektywnej skargi konstytucyjnej. Poprzedni rzecznik praw obywatelskich Marcin Wiącek zwracał uwagę, że w wyniku niepublikowania wyroków dotyczących kwestii emerytalno-rentowych wielu emerytów nie może wznawiać postępowań dotyczących świadczeń, które mogłyby być dla nich korzystne. Tak samo do nas, do Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, spływają informacje o trudnościach we wznawianiu spraw podatkowych, bo urzędy skarbowe odmawiają, jeśli wyrok TK, który miał być podstawą takiego wznowienia, nie został opublikowany.

Tak więc jakiś kompromis i reset wokół trybunału byłyby naprawdę pożądane.