Żyrafa kieruje się w swoim myśleniu sercem, intuicją i rozumem. Na drugim biegunie jest szakal, dla którego ważne jest osiągnięcie celu. Czy jako rodzice jesteśmy jak żyrafa – życzliwi i zaciekawieni, czy jak szakal – wprowadzamy do relacji dystans i oceniamy. Jak stosować założenia porozumienia bez przemocy i jak mogą one wspierać nas w wychowaniu dzieci?
Wielu rodziców, poznając porozumienie bez przemocy (PBP) Marshalla B. Rosenberga jest zachwyconych, traktując je jako metodę, która nareszcie przyniesie spokój i harmonię w rodzinie. Jako sposób komunikowania się doskonałego rodzica, który sprawi, że nasz kontakt z dzieckiem będzie przebiegał bez napięć. A potem przychodzi życie. Pośpiech i trudne momenty w relacjach. Wyjście do przedszkola, prośby o umycie zębów, zjedzenie czegoś zdrowego, posprzątanie czy współpracę. Bezsilność i frustracja sprawiają, że rodzice porzucają tę ideę albo pozostają przy powierzchownym jej rozumieniu i stosowaniu. Przyjrzyjmy się, jak odnaleźć się w tej koncepcji i czym naprawdę jest język serca.
To jest sposób życia
Porozumienie bez przemocy jest przede wszystkim postawą i praktyką życia, opartą na dialogu, podmiotowości, założeniu, że empatia i współczucie to naturalny stan człowieka, zainteresowaniu naszymi potrzebami, chęci nawiązania kontaktu z tym, co żywe w nas i innych.
Narzędzie to poznajemy z pomocą dwóch zwierząt – nośników metafory stylów komunikacji: żyrafy i szakala. Gdy przywdziewamy skórę żyrafy, pozostajemy z tym, co w nas żywe. Jesteśmy życzliwi i zaciekawieni, pozostajemy w chwili obecnej. Żyrafa wyciąga swoją szyję i ma szeroką perspektywę. Kieruje się w swoim myśleniu sercem, intuicją i rozumem.
Na drugim biegunie jest szakal, którym często powodują odrzucenie, strach i ból. Język szakala odsuwa nas od siebie, wprowadza dystans lub zrywa kontakt z otoczeniem. Dając mu dojść do głosu, nieustannie atakujemy siebie i innych. Interpretujemy, wiemy lepiej, co druga osoba chce powiedzieć, manipulujemy, oceniamy i wysuwamy żądania. Szakal jest miły na pokaz, może używać pochlebstw, jednak liczy się dla niego tylko osiągnięcie celu.
Co jest pomocne: Istotą PBP jest nieustanne stawianie sobie pytań: „O co naprawdę mi chodzi? Czego potrzebuję? Co poprawi jakość mojego życia?”. Ważne jest uczciwe odpowiadanie i przyjmowanie z empatią odpowiedzi, których udziela nasz rozmówca. Warto, żeby rodzic pamiętał o intencjach i zadawał sobie pytania: „W jakim celu rozmawiam?” oraz „Jak postrzegam dzieci i ich zachowanie?
Bycie w kontakcie i bezpieczna więź
Dzieci potrzebują kontaktu. Chcą być słyszane i widziane takie, jakie są. Niemal bez przerwy i z zaufaniem komunikują, co się w nich dzieje, zapraszając dorosłych do spotkania. Rodzic nawiąże kontakt z dziećmi, jeśli wie, jak mówić o sobie, czyli potrafi w dostępny sposób wyrazić siebie i swoje wartości. Kontakt zakłada obecność dwóch osób. Jest jak most zbudowany na dwóch mocnych podporach. To dorośli są odpowiedzialni za stworzenie dzieciom przestrzeni i możliwości kontaktu, wzajemnej wymiany i komunikacji, w której one wzrastają, a wraz z nimi ich rodzice. Język miłości pozwala rodzicom zbudować z dziećmi relacje, o jakich marzą, w których każdy czuje się dobrze i bezpiecznie.
Dzieci potrzebują także bezpieczeństwa emocjonalnego, żeby wierzyć, że świat jest dla nich przyjaznym miejscem. Duży wpływ mają na to zachowania i reakcje rodziców.
Co jest pomocne: Ponieważ istnieje wiele krzywdzących przekonań o naturze dziecka i wychowaniu, rodzice wybierają (lub automatycznie używają) trenowania opartego na władzy rodzicielskiej i związanego z nim etykietowania („dziecko grzeczne/niegrzeczne”), obwiniania, ignorowania, odrzucania („niech się wypłacze”), wymuszania („nie wstaniesz od stołu, dopóki nie zjesz”), niezrozumienia („nie marudź, nic się nie stało”).
Newsweek Psychologia
Foto: Newsweek
Dzieci nie testują rodziców ani nie manipulują nimi. Swoje potrzeby wyrażają tak, jak potrafią, adekwatnie do ich psychologicznego, emocjonalnego i fizjologicznego etapu rozwoju.
Żeby uwolnić się od krytykowania i porównywania, warto uczyć się przyjmować dziecko takim, jakie jest, z jego temperamentem i sposobem bycia, z cechami, które lubimy i które są dla nas wyzwaniem. By wspierać, mówić: „Nie lubię, kiedy tak robisz, ale to, co robisz, nie określa ciebie jako osoby. Jesteś wartościowy, mimo że czasem popełniasz błędy”. Rosenberg wielokrotnie zwracał uwagę na sytuację, kiedy etykieta „dziecka” nie pozwala rodzicowi dostrzec człowieczeństwa jego pociechy.
Warto zadać pytania: „Czy to, co robię, przyczynia się do bezpieczeństwa emocjonalnego i zaufania moich dzieci do mnie?”, „Czy wystarczająco dużo słucham swoich dzieci?”.
Konsekwentne dążenie do zmiany
Żeby wesprzeć konstruktywną komunikację, Rosenberg proponuje metodę czterech kroków. W kroku pierwszym należy odnieść się do faktów i obserwacji związanych z danym wydarzeniem. W drugim wyrażamy nasze emocje i uczucia. W trzecim ujawniamy potrzeby. W kroku czwartym formujemy prośbę. Przykładowy komunikat może wyglądać tak: (1) Kiedy teraz krzyczysz, (2) czuję złość i smutek, (3) bo potrzebuję szacunku i bezpieczeństwa. (4) Proszę, mów do mnie spokojnym głosem.
Co jest pomocne: Na początku taki sposób porozumiewania może wydawać się bardzo sztuczny. Ale przemoc, dominacja i wykluczanie innych poprzez werbalny atak, osąd czy krytykę nie są naturalne, nawet jeśli zostaliśmy tak wychowani i na co dzień się tak zachowujemy.
Oczywiście, nie będziemy za każdym razem przypominać sobie w myślach każdego z tych elementów i według nich konstruować naszych wypowiedzi czy reakcji. Powinniśmy traktować je bardziej jako drogowskazy, punkty odniesienia w komunikacji z dzieckiem. Jesteśmy wystarczająco kompetentni, żeby szukać rozwiązań działających w naszej rodzinie.
Zbudowanie relacji opartych na szczerości i empatii
Taki jest cel porozumienia bez przemocy – aby potrzeby wszystkich były zaspokojone. Jest to dwustronny model, który dotyczy i dziecka, i rodzica. Dziecko ma większą gotowość do współpracy dzięki równorzędnemu traktowaniu. Dorosłym natomiast pozwala być bliżej siebie, lepiej się rozumieć, być zdrowszym i wchodzić we wspierające relacje.
Toksyczny wpływ na komunikację ma przekonanie rodzica, że podczas rozmów z dzieckiem musi je również wychowywać. Zatem jego obowiązkiem jest korygowanie, strofowanie, moralizowanie, udzielanie rad i przekonywanie do swoich racji. Równie niezdrowo na przebieg rozmowy wpłynie pogląd, że podczas dyskusji są wygrani i przegrani, a prawda leży tylko po jednej stronie. Kolejne szkodliwe przekonanie mówi, że dzieci nie chcą współpracować. Jeśli więc rodzice nie postawią się w pozycji siły („Wiem, co jest dla ciebie najlepsze”, „Po prostu zrób, co mówię – to rozwiąże problem”), to dzieci „wejdą im na głowę”. Takie poglądy powodują, że podczas rozmowy rodzic zajmuje się głównie okolicznościami wydarzenia, o których dziecko opowiada, a także tym, żeby mieć rację.
Co jest pomocne: Zrozumienie różnicy między zmuszaniem do czegoś, na czym bardzo nam zależy, a z drugiej świadomego budowania więzi, która jest konieczna, aby potrzeby wszystkich mogły zostać zaspokojone. Pomaga to tworzeniu atmosfery wzajemnej troski i szacunku. Jeśli obie strony mają na uwadze swoje potrzeby, a jednocześnie są świadome współzależności tych potrzeb z potrzebami innych. Zadaj pytanie: Jakimi motywami chciałbyś/chciałabyś, aby kierowało się dziecko, kiedy zachowuje się, tak jak od niego oczekujesz?
Mówienie o swoich potrzebach
Mówienie o swoich potrzebach jest bardzo ważnym elementem komunikacji bez przemocy. Jeśli rodzic nie powie, to jego dziecko się nie domyśli, czego potrzebuje. To nie potrzeby różnią dorosłych i dzieci, ale umiejętność ich zaspokajania. Małe dzieci nie są w stanie zaspokoić wszystkich swoich potrzeb i dlatego potrzebują rodziców.
Dorosłych, którzy umieją nazywać swoje emocje i potrzeby, mogą cierpliwie, spokojnie i współczująco towarzyszyć swoim dzieciom. Mówienie o swoich potrzebach ma znaczenie również dla rodzica. Dzięki temu uświadamia je sobie i mówi o nich innym. Czy może być lepsze ćwiczenie asertywności, wyznaczania granic i samoświadomości?
Co jest pomoce: Oprócz mówienia o swoich potrzebach i emocjach ważne jest mówienie o błędach. Mów: „Smutno mi, że tak się stało. Nie taka była moja intencja”.
Dbanie o granice
Często rodzice myślą, że rezygnacja z przymusu lub karania jest równoznaczna z wyrzeczeniem się wszelkiej reakcji, kiedy dzieci robią rzeczy niezgodne z ich wartościami. Myślą wtedy: „Jeśli zrezygnuję, będę musiał pozwolić dziecku na wszystko”. Nic bardziej mylnego. Żyrafa też potrafi dbać o granice i jasno mówić, co jej nie pasuje. Czując i myśląc sercem, za każdym zachowaniem widzimy próbę zaspokojenia jakiejś potrzeby. Nie próbujemy więc zmieniać zachowania, ale podsuwamy inny sposób jej zaspokojenia.
Wielu rodziców uważa, że ich rola polega na nieustannym uszczęśliwianiu swoich dzieci. Szukają od razu rozwiązania problemu, zaprzeczają czy dają rady. Rady bywają pomocne, ale dopiero gdy nawiążemy z dzieckiem empatyczny kontakt.
Porozumienie bez przemocy to taniec empatii (kiedy towarzyszymy drugiemu) i szczerości (kiedy komunikujemy swoje potrzeby). Wzrastanie w takich relacjach to swoista szczepionka odporności dla dzieci i wyposażenie ich w poczucie własnej wartości. Warto co jakiś czas przemyśleć, jak stosować założenia PBP w praktyce i jak mogą one wspierać nas w wychowaniu naszych pociech.
