11 lipca 1943 r. ludobójstwo na Wołyniu weszło w kulminacyjną fazę. Oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii zaatakowały niemal 100 wiosek zamieszkanych przez Polaków. Zdaniem historyka prof. Grzegorza Motyki okrucieństwo, z jakim dokonano tych zbrodni, było celowe. Chodziło o ukrycie ich zorganizowanego, zaplanowanego charakteru.
Dlaczego to ważne?
Ocena zbrodni na Wołyniu i w Galicji Wschodniej stała się przyczyną ostrego konfliktu między Polską i Ukrainą. Jego kulminacją było odebranie Orderu Orła Białego prezydentowi Wołodymyrowi Zełenskiemu.
Badania historyków nad wydarzeniami na Wołyniu wciąż trwają. Ukraina wydała ostatnio zgodę na ekshumacje ofiar zbrodni.
Kwestia stosunków z Ukrainą i zbrodni wołyńskiej stała się przedmiotem rozgrywki politycznej w Polsce.
Co się wydarzyło na Wołyniu?
W czasie niemieckiej okupacji II RP ukraińscy nacjonaliści dokonali ludobójstwa na polskich mieszkańcach województwa wołyńskiego. Do pojedynczych zbrodni dochodziło już w 1942 r., ale największe nasilenie przybrały one latem 1943 r., kiedy Ukraińcy atakowali polskie wsie i mordowali ich mieszkańców. Ostatnia fala mordów na Wołyniu miała miejsce późną zimą 1944 r.
Do zbrodni na Polakach dochodziło także w Galicji Wschodniej. „Ukraińscy nacjonaliści mieli plan wymordowania Polaków na znacznym obszarze kilku przedwojennych województw [II Rzeczpospolitej — przyp. red.]. W gruncie rzeczy wydano wyrok śmierci na każdego mieszkającego tam Polaka, czyli na ponad milion osób” — twierdzi wybitny badacz tamtych wydarzeń, prof. Grzegorz Motyka w książce „Gry pamięcią. O polityce historycznej, Polsce, Ukrainie i Rosji”.
Czym była krwawa niedziela na Wołyniu?
W niedzielę 11 lipca 1943 r. od wczesnego ranka oddziały UPA otaczały zamieszkane przez Polaków wsie, wypędzały mieszkańców z domów i mordowały ich. Była to kulminacja zbrodni na Wołyniu — tego dnia zaatakowanych zostało 99 wsi, w wielu z nich wymordowano niemal wszystkich mieszkańców, a ich domy spalono.
Od 2016 r. w rocznicę tych wydarzeń obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej.
Jakie były powody zbrodni na Wołyniu i w Galicji Wschodniej?
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, wojnie polsko-bolszewickiej i ustaleniu wschodniej granicy w traktacie ryskim z 1921 r. w skład II RP weszły tereny, na których większość mieszkańców stanowili Ukraińcy. Władze prowadziły politykę polonizacji tych terenów (jednym z jej przejawów było przejmowanie i burzenie cerkwi).
Ukraińscy nacjonaliści dążyli z kolei do utworzenia niepodległej Ukrainy na terenach kontrolowanych przez Polskę, ZSRR i Rumunię. W 1929 r. powstała Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), jednym z jej przywódców był Stepan Bandera. Odpowiadała ona za ataki terrorystyczne na polskich urzędników (m.in. zabójstwo posła Tadeusza Hołówki i ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego).
Po wybuchu II wojny światowej OUN rozpadła się na frakcje. Jedna z nich pod przywództwem Bandery powołała Ukraińską Powstańczą Armię (UPA). Celem była walka z bronią w ręku o niepodległą Ukrainę. Dowódcy UPA uznali, że jednym z warunków powodzenia tego planu jest usunięcie polskiej mniejszości z terenów zamieszkiwanych przez Ukraińców.
Czym była Ukraińska Powstańcza Armia?
Ukraińska Powstańcza Armia była formacją zbrojną powołaną w 1942 r. przez OUN-B (kierowane przez Stepana Banderę).
Celem UPA było utworzenie niepodległego, jednonarodowego państwa ukraińskiego o charakterze faszystowskim. Walczyła z Niemcami, polskimi i radzieckimi partyzantami, później także z Armią Czerwoną i NKWD. Odpowiadała też za zbrodnie na ludności cywilnej. Istniała do 1954 r.
Jej liczebność wahała się od kilkunastu do nawet 35 tys. członków (w 1944 r.). Po zakończeniu II wojny światowej spadła do kilku tysięcy członków. Najważniejszymi dowódcami UPA byli Dmytro Klaczkiwski i Roman Szuchewycz.
Jak powstał plan zbrodni na Polakach?
Według prof. Grzegorza Motyki zręby planu czystek etnicznych powstały jeszcze przed wojną. Jeden z przywódców OUN Mychajło Kołodzinskyj był w latach 30. internowany we Włoszech wraz z chorwackimi ustaszami (Ukraińcy z OUN szkolili chorwackich nacjonalistów). Tam napisał swoją najważniejszą pracę: „Ukraińską doktrynę wojenną”. W ten plan wpisał „przeprowadzenie bezwzględnych czystek etnicznych”.
Prof. Motyka wskazuje na podobieństwa między zbrodniami ustaszy na Serbach (1941 r.) i ludobójstwem dokonanym przez UPA na Wołyniu (1943-1944). „Na Wołyniu w 1943 r. wielu zabójstw dokonano prymitywnymi środkami. Innych nie było pod ręką, a po drugie sprawiało to właśnie pożądane [przez sprawców] wrażenie spontanicznego zrywu chłopskiej ludności. Zapewne zdarzały się na Wołyniu przypadki oddolnych inicjatyw, ale jednak jeśli mordowano całe wsie, to zawsze organizatorami byli członkowie OUN i UPA. Nie znaleziono żadnego dowodu, by jakąkolwiek polską wieś spontanicznie wymordowali chłopi” — mówił „Newsweekowi Historia” prof. Motyka.
Jego zdaniem okrucieństwo zbrodni miało ukryć jej zorganizowany charakter. — W działania UPA od początku wpisane było zakłamywanie tego, co ma się stać, bo przywódcy tej formacji zdawali sobie sprawę, że przyznanie się do zbrodni by ich skompromitowało — twierdzi prof. Motyka.
Ile było ofiar zbrodni?
Dokładną liczbę ofiar zbrodni trudno ustalić. Dziś większość historyków szacuje, że na Wołyniu zginęło ok. 50-60 tys. Polaków, choć podawane są także mniejsze i większe liczby.
Do czystek dochodziło też na obszarze Galicji Wschodniej (województwa lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie w II RP). Szacunki dotyczące liczby ofiar różnią się znacząco (od 20-25 tys. do nawet 70 tys.). W sumie historycy najczęściej podają liczbę ok. 100 tys. polskich ofiar zbrodni na Wołyniu i w Galicji.
Skąd wzięły się te liczby? Tak o badaniach historyków mówił prof. Motyka we wspomnianej już książce: „Jedni »od dołu« mozolnie liczyli nazwisko po nazwisku i wieś po wsi, drudzy »od góry« porównywali wszystkie dostępne spisy ludności: polskie, niemieckie, sowieckie. Z tych obliczeń wyszło, że zginęło od 80 do 100 tys. Polaków. W przybliżeniu mówimy o ok. 100 tys. ofiar, ze świadomością, że może być ich trochę mniej lub więcej, przy czym to »trochę« może wynosić nawet 20 tys. Rozbieżności te tylko podkreślają jednak, z jak gigantyczną skalą zbrodni mamy do czynienia”.
Jak na działania UPA zareagowali Polacy?
Armia Krajowa przeprowadzała akcje odwetowe przeciw Ukraińcom. Walczyła z oddziałami UPA, lecz także atakowała ukraińskie wsie i mordowała cywilów. W ramach tych akcji według prof. Motyki na Wołyniu zginęło ok. 2 tys. Ukraińców. Liczba wszystkich ukraińskich ofiar Polaków w latach 1943-1945 może wynosić jego zdaniem od 10 do nawet 20 tys.
— Nie wolno zgodzić się z twierdzeniem, że akcje polskiego podziemia były bez znaczenia. Jego przedstawiciele bez wątpienia dokonywali czasem mordów na ukraińskiej ludności cywilnej, a każdej z ukraińskich ofiar należy się szacunek i pamięć. Niemniej nie wolno też stawiać znaku równości między działaniami AK i UPA — mówi prof. Grzegorz Motyka w książce „Gry pamięcią. O polityce historycznej, Polsce, Ukrainie i Rosji”.
Jak UPA jest oceniana na Ukrainie?
Nadanie przez Wołodymyra Zełenskiego imienia „Bohaterów UPA” jednej z ukraińskich jednostek wojskowych wywołało w Polsce falę oburzenia. Dla wielu Ukraińców walka UPA z Sowietami jest symbolem starań o ukraińską niepodległość. Z kolei zbrodnie tej formacji bywają minimalizowane i przemilczane.
„Niewątpliwie OUN i UPA udało się stworzyć potężny ruch antysowieckiego oporu. Gdyby nie antypolskie czystki, prawdopodobnie mówilibyśmy o ukraińskim podziemiu z równym szacunkiem jak o litewskim czy łotewskim, a kombatanci UPA i AK spotykaliby się dziś nad Bugiem i wspólnie wspominali zbrojny opór przeciwko komunizmowi […] Prawdą jest też, że budując narrację o UPA, niektórzy ukraińscy autorzy ulegli pokusie tworzenia historii zaangażowanej, narodowej. Być może obawiając się, że pokazanie prawdy o zbrodniach UPA będzie trudne do przyjęcia przez społeczeństwo ukraińskie i zostanie wykorzystane przez Rosję” — pisze prof. Motyka.
