Im bardziej różnorodna flora jelitowa, tym lepiej dla zdrowia. To wiadomo od lat, ale wraz z wiekiem różnorodność mikrobioty jelitowej się zmniejsza. To poważny problem i powód wielu schorzeń. Można z nim walczyć.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Być może jest to następstwo mało urozmaiconej diety, którą seniorzy stosują z powodu rozmaitych dolegliwości gastrycznych, problemów z uzębieniem czy ograniczeń ekonomicznych. Część szczepów tworzących mikrobiotę jelitową ginie, ponieważ w organizmie brakuje odpowiedniego dla nich pożywienia. Ale może być też odwrotnie. Seniorzy eliminują z diety różne produkty, bo źle się czują po ich zjedzeniu, a dzieje się tak dlatego, że brakuje szczepów bakterii potrzebnych do ich trawienia.
Problemem nie jest jednak wyłącznie mniejsza różnorodność mikrobioty jelitowej, ale też zmiana jej struktury. – Wraz z wiekiem ubywa przede wszystkim korzystnych dla zdrowia bakterii z rodzajów Bifidobacterium oraz Faecalibacterium, a zaczynają dominować gatunki niekorzystne dla zdrowia – mówi prof. dr hab. Karolina Skonieczna-Żydecka, kierownik Zakładu Badań Biochemicznych na Wydziale Nauk o Zdrowiu Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego. Zyskujące przewagę szczepy patogenne wydzielają substancje o działaniu prozapalnym, które uszkadzają tzw. barierę jelitową.
Problem z bakteriami w jelitach może wywołać lawinę kłopotów ze zdrowiem
Barierę jelitową tworzą warstwa śluzu powlekająca ściany jelit od środka oraz nabłonek jelita i układ odpornościowy. Gdy jest ona nieszczelna, do krwi przenikają substancje, które nie powinny się tam znaleźć. To powoduje nadmierną aktywację układu odpornościowego, który zauważa niepożądane cząstki we krwi i próbuje je niszczyć. – Stan ciągłego pobudzenia układu odpornościowego nie jest korzystny dla zdrowia – mówi prof. Skonieczna‑Żydecka. Jego następstwem mogą być choroby autoimmunologiczne, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczyca, bielactwo czy choroba Hashimoto, a także zaburzenia depresyjne i lękowe.
Konsekwencją zmniejszenia populacji Bifidobacterium czy Lactobacillus jest również zmniejszenie ilości produkowanych przez nie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. To duża strata, ponieważ kwasy te odżywiają kolonocyty, czyli komórki nabłonka jelitowego, strzegą integralności bariery jelitowej oraz mają działanie przeciwzapalne.
Dysbioza jelitowa, czyli zaburzenie mikrobioty organizmu, pociąga za sobą osłabienie ochrony komórek nabłonka jelitowego przed szkodliwym działaniem wolnych rodników. Takie działanie mają metabolity niektórych bakterii probiotycznych np. Faecalibacterium prausnitzii, Roseburia spp., Eubacterium rectale, Lactobacillus plantarum, Lactobacillus rhamnosus i Lactobacillus casei. Gdy ubywa bakterii, które produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, komórki nabłonka jelitowego są bardziej narażone na tzw. stres oksydacyjny, czyli nadmiar wolnych rodników. W takich warunkach wzrasta ryzyko uszkodzeń DNA, które mogą stać się zalążkiem nowotworów.
Choroby metaboliczne. Bakterie jelitowe mają na nie wpływ
Na podatności na skracające życie choroby metaboliczne, takie jak insulinooporność, cukrzyca typu 2, miażdżyca czy choroba otyłościowa, ma wpływ mikrobiota jelitowa. Wraz z wiekiem w składzie mikrobioty ubywa bakterii wspierających metabolizm, takich jak np. Akkermansia muciniphila (która poprawia integralność bariery jelitowej, obniża insulinooporność, wspiera metabolizm lipidów), Faecalibacterium prausnitzii (która produkuje maślan, działa przeciwzapalnie) czy Roseburia spp. (które produkują krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, wspierają metabolizm glukozy i lipidów).
Ponieważ natura nie lubi próżni, miejsce bakterii korzystnie oddziałujących na metabolizm zajmują gatunki, które wpływają na metabolizm negatywnie, m.in. Enterobacteriaceae (Escherichia coli, Klebsiella spp.), produkujące substancje nasilające stan zapalny i insulinooporność, czy kojarzona z insulinoopornością Prevotella copri. Przybywa również dominujących u osób otyłych bakterii typu Firmicutes, które zwiększają wydajność pozyskiwania energii z jedzenia.
Bakterie jelitowe a sprawność mózgu i długowieczność
Metabolity niektórych bakterii jelitowych (m.in. tryptofan, serotonina, kwas gamma-aminomasłowy) oddziałują na układ nerwowy. – Za ich pośrednictwem mikrobiota może wpływać na funkcje poznawcze i ryzyko zachorowania na schorzenia neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera czy Parkinsona oraz różnego typu otępienia – podkreśla prof. Skonieczna-Żydecka. Niektórzy naukowcy uważają nawet, że choroby neurodegeneracyjne zaczynają się od stanu zapalnego w jelitach, wywołanego przez bakterie produkujące substancje o działaniu prozapalnym, które uszkadzają tzw. barierę jelitową. Na liście podejrzanych są m.in. Enterobacteriaceae, Desulfovibrio spp. i Ruminococcus gnavus.
Naukowcy od lat próbują odwrócić lub spowolnić procesy starzenia. Jednym z modnych w ostatnich latach kierunków badań jest modyfikacja mikrobioty jelitowej. Cennych wskazówek dostarczają im badania osób długowiecznych. – Z dotychczasowych obserwacji wynika, że osoby długowieczne wyróżnia większa niż u ludzi, które nie dożywają sędziwego wieku, różnorodność mikrobioty jelitowej – mówi prof. Skonieczna‑Żydecka. Różnorodność przekłada się na większą odporność i lepszą kondycję bariery jelitowej, a co za tym idzie – niskie nasilenie stanu zapalnego. – Za markery długowieczności naukowcy uznają przede wszystkim dużą reprezentację bakterii produkujących krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i działających antyoksydacyjnie, a do takich należą Akkermansia muciniphila, Faecalibacterium prausnitzii, Cristennella, Odoribacter i Christensenella oraz niektóre gatunki z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium – wymienia prof. Skonieczna-Żydecka.
Metabolity tych właśnie bakterii mają pozytywny wpływ na metabolizm glukozy i lipidów, dzięki czemu osoby długowieczne rzadziej chorują na chorobę otyłościową, insulinooporność czy cukrzycę typu 2. – Warto dodać, że produkowane przez nie krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe czy serotonina regulują aktywność genu BDNF, czyli neurotroficznego czynnika pochodzenia mózgowego, który pobudza powstawanie nowych neuronów oraz wpływa na neuroplastyczność, czyli zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń – mówi prof. Skonieczna-Żydecka. Niski poziom BDNF wiąże się zaś m.in. ze zwiększonym ryzykiem depresji, pogorszeniem funkcji poznawczych, wyższym ryzykiem choroby Alzheimera i Parkinsona.
Probiotyki, dieta i ruch. Jak dbać o bakterie jelitowe
Dowiedziono już, że modyfikacja mikrobioty jelitowej może wydłużyć życie. Przed siedmiu laty uczeni z zespołu dr. Patricka Smitha z Max Planck Institute for Biology of Ageing w Kolonii pobrali od młodych osobników afrykańskiego karpieńca turkusowego, niewielkiej ryby akwariowej, mikrobiotę jelitową, którą przeszczepili osobnikom w średnim wieku. Efektem było utrzymanie różnorodności mikrobioty jelitowej pomimo wieku oraz wydłużenie długości życia ryb.
U ludzi dotychczasowe badania nad wydłużeniem życia skupiają się na podawaniu probiotyków. Szczepem, z którym naukowcy wiążą ogromne nadzieje, jest pasteryzowana Akkermansia muciniphila, a konkretnie jedno z białek wchodzących w jej skład – Amuc_1100, które pozostaje aktywne pomimo pasteryzacji. Amuc_1100 uszczelnia barierę jelitową, zmniejsza ogólnoustrojowy stan zapalny, poprawia tolerancję glukozy, zmniejsza insulinooporność oraz obniża stężenie leptyny, cholesterolu LDL i trójglicerydów we krwi, a także redukuje stłuszczenie wątroby – wymienia prof. Skonieczna-Żydecka. Badania przedkliniczne dowodzą, że podawanie szczepu Akkermansia muciniphila zwiększa wydzielanie peptydów jelitowych GLP (działa tak samo jak ozempic) zaangażowanych w regulację metabolizmu glukozy i odpowiedzialnych za poczucie sytości po posiłku.
Wśród szczepów, którym naukowcy przypisują pozytywny wpływ na spowolnienie procesów starzenia, wymieniane są także Lactobacillus casei Shirota, który poprawia odporność osób starszych, oraz Lactiplantibacillus plantarum 299v, który z jednej strony ogranicza częste w starszym wielu dolegliwości jelitowe, takie jak wzdęcia, gazy czy bóle brzucha, a z drugiej – poprawia wydajność mitochondriów, zmniejsza czynniki stresowo-zapalne, wzmacnia strukturę i komunikację neuronów oraz wspiera produkcję neuroprzekaźników. Wszystkie te mechanizmy łączą się w jeden efekt – lepsze funkcjonowanie poznawcze, obejmujące pamięć, uwagę i zdolność uczenia się. Podobne działanie psychobiotyczne mają także szczepy Bifidobacterium longum Rosell-175 czy Lactobacillus helveticus Rosell-52.
Nie łudźmy się jednak, że samo przyjmowanie probiotyków zagwarantuje nam życie do późnej starości w dobrej formie. – Do tego niezbędna jest zdrowa, zróżnicowana dieta obfitująca w błonnik i antyoksydacyjne polifenole, których najlepszym źródłem są kolorowe warzywa i owoce. Ważny jest również dostatek pełnowartościowego białka ze strączków i chudego mięsa – mówi prof. Skonieczna-Żydecka. Bardzo ważnym składnikiem diety wspierającym długowieczność są wielonienasycone kwasy tłuszczowe EPA i DHA, które działają przeciwzapalnie, przeciwzakrzepowo oraz uczestniczą w tworzeniu osłonek mielinowych nerwów. Ich źródłem są przede wszystkim tłuste ryby morskie, orzechy, siemię lniane oraz algi.
Nie wolno zapominać też o ruchu. Umiarkowana, ale regularna aktywność fizyczna z elementami treningu siłowego pozwala zachować wydolność oraz chroni przed utratą mięśni, które nakręcają metabolizm organizmu. Ma też pozytywny wpływ na mikrobiotę jelitową, ponieważ przyspiesza pasaż jelitowy, nie dopuszczając do procesów gnilnych, których produktem są endotoksyny uszkadzające mikrobiotę jelitową.