— Powracają wojny, rośnie rewizjonizm, poczucie zagrożenia znów kształtuje politykę międzynarodową, a Stany Zjednoczone nie są już tak obecne w europejskiej architekturze bezpieczeństwa, jak kiedyś — uważa Galip Dalay, analityk geopolityczny, ekspert ds. Bliskiego Wschodu, mówca Impact’26.
Sławomir Sierakowski: Jaką rolę odgrywają dziś państwa średniej wielkości, takie jak Turcja czy Wielka Brytania w świecie, który nie jest już tak mocno zinstytucjonalizowany i wielostronny?
Galip Dalay: Trzy główne mocarstwa — Stany Zjednoczone, Chiny i Rosja — coraz częściej postrzegają prawo międzynarodowe jak ograniczenie swojej siły. Uważają, że ich skala i potencjał pozwalają im prowadzić politykę światową bez tych reguł.
Kraje średniej wielkości są w zupełnie innej sytuacji. Dla Turcji, Wielkiej Brytanii, Francji, Polski, Republiki Południowej Afryki czy Brazylii obowiązujące zasady są warunkiem skuteczności na arenie międzynarodowej. Bez nich możliwości tych państw byłyby znacznie mniejsze, dlatego w dużej mierze to one stają się dziś głównymi obrońcami multilateralizmu.
W przeszłości rolę mediatorów w konfliktach odgrywały przede wszystkim niektóre kraje Zachodu, Stany Zjednoczone oraz organizacje takie jak ONZ czy OBWE. Dziś tracą one wpływ i skuteczność. Wiele państw europejskich z kolei przestawia się na logikę bezpieczeństwa militarnego i zbrojeń, a nie na mediacje i budowanie pokoju. W tę lukę weszły więc średniej wielkości państwa spoza Zachodu — takie jak Turcja, Arabia Saudyjska czy Katar.
Ten ostatni kraj, choć niewielki, pośredniczył w rozmowach między Izraelem a Hamasem, Pakistanem i Afganistanem, a także w kontaktach między Stanami Zjednoczonymi a Wenezuelą. Angażował się również w działania humanitarne związane z Ukrainą, między innymi w proces łączenia dzieci wywiezionych z tego kraju z ich rodzinami. Jak na tak małe państwo skala działań i inicjatyw pokojowych jest więc bardzo duża. Podobną rolę próbuje odgrywać Turcja, podejmując próby mediacji między Rosją a Ukrainą czy między Indiami a Pakistanem.
Spodziewasz się więcej czy mniej wojen? Gdzie mogą się one pojawić?
Niestety więcej. Myślę, że nawet gdyby jutro doszło do zawieszenia broni między Iranem, Izraelem i Stanami Zjednoczonymi, zobaczymy kolejne odsłony tej wojny. Dynamika wydarzeń na Bliskim Wschodzie wskazuje raczej na eskalację niż na proces odwrotny. Tarcia mogą się nasilać w całym regionie, także wokół Morza Czerwonego i w rogu Afryki.
Drugim ważnym obszarem jest Europa Wschodnia. Napięcia między Rosją a jej zachodnimi sąsiadami mają charakter wielopokoleniowy i nie znikną szybko, niezależnie od tego, jak potoczy się wojna w Ukrainie. Chiny z pewnością wyciągają z tej sytuacji wnioski i kalkulują swoje przyszłe działania wobec Tajwanu.
Punkty zapalne są widoczne również w Azji Południowej. W ubiegłym roku obserwowaliśmy wzrost napięcia między Indiami a Pakistanem, a obecnie trwa konflikt między Pakistanem a Afganistanem. Jeśli spojrzeć na mapę świata, widać wyraźnie, że napięcia rosną w wielu miejscach jednocześnie. Nie można też wykluczyć zaostrzenia stosunków między Stanami Zjednoczonymi a Kubą.
Pochodzisz z Turcji, mieszkasz w Oksfordzie, pracujesz dla Chatham House. Masz więc inną perspektywę na eskalację między Rosją a Unią Europejską, widzianą z zewnątrz, ale z bliska — bo Turcja jest i blisko Europy, i blisko Rosji. Jak ten konflikt wygląda z tureckiego punktu widzenia?
Turcja geograficznie leży blisko Rosji, sąsiaduje z nią przez Morze Czarne, co ma ogromne znaczenie. Oba kraje rywalizują w Syrii, Libii czy na Kaukazie Południowym; liczba regionów, w których ich interesy się ścierają, jest stosunkowo duża. Na Bałkanach, Bliskim Wschodzie czy w Libii często wspierają różne strony konfliktów. W Syrii frakcje popierane przez Turcję obaliły reżim Baszara al-Asada, który był sojusznikiem Rosji. W przyszłości ta rywalizacja może się jeszcze nasilić, zwłaszcza że Turcja zwiększa swoją obecność w Azji Centralnej i w świecie turkijskim — obszarach, które Rosja uważa za swoją strefę wpływów.
Ukraina ma dla Turcji ogromne znaczenie strategiczne, szczególnie w kontekście równowagi sił na Morzu Czarnym. Ankara wyraźnie dostrzega, że zwycięstwo Rosji byłoby dla niej poważnym zagrożeniem, dlatego wspiera Kijów, ale nie przyjmując jednoznacznie antyrosyjskiej pozycji. Jako jeden z pierwszych krajów — obok Polski, Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych — dostarczyła Ukrainie pomoc wojskową: drony i okręty typu korweta. Ta współpraca ma charakter strategiczny, natomiast relacje Ankary z Moskwą są raczej pragmatyczne i oparte na współzależności.
W dłuższej perspektywie rosyjskie zagrożenie prawdopodobnie będzie zbliżać Turcję i Europę w kwestiach bezpieczeństwa, podobnie jak miało to miejsce w przeszłości — na przykład w czasie wojny krymskiej czy w okresie zimnej wojny, kiedy Turcja przystąpiła do NATO.
Nie oznacza to jednak pełnej zgodności. Ankara wciąż uważa, że wojna w Ukrainie nie ma rozwiązania militarnego i powinna zakończyć się drogą dyplomatyczną. Z kolei Europa wciąż nie stworzyła spójnej strategii radzenia sobie z Rosją i wspierania Kijowa w sytuacji braku pomocy Stanów Zjednoczonych. We wszystkich analizowanych scenariuszach zakłada utrzymanie amerykańskiego zaangażowania — czy to bezpośredniego, czy poprzez wywiad, zdolności militarne lub gwarancje bezpieczeństwa. W Ankarze rodzi to ważne pytania: Co się stanie, jeśli Amerykanie ograniczą swoją rolę w Europie? Co, jeśli w kluczowych państwach europejskich — takich jak Francja, Niemcy czy Wielka Brytania — dojdą do władzy partie skrajnej prawicy? Jak to wpłynie na ich politykę wobec Rosji?
Turcja pamięta reakcję Unii na aneksję Krymu. Oczekiwała wtedy znacznie bardziej zdecydowanego stanowiska, którego nie było. W wielu stolicach — zwłaszcza w Berlinie i Paryżu — dominowała bardziej ugodowa postawa wobec Rosji.
Ankara pozostaje więc z kluczowym pytaniem: Co się stanie, jeśli Europa ponownie zmieni kurs? Te wątpliwości, a także fakt, że Turcja i Rosja rywalizują w wielu regionach świata, wciąż wpływają na tureckie kalkulacje strategiczne.
Kwestią, o której Turcja pamięta, jest też doświadczenie Wielkiej Brytanii. Oba kraje znajdują się w pewnym sensie w podobnej sytuacji: nie należą do Wspólnoty, ale pozostają blisko Europy i odgrywają w regionie istotną rolę. Jak z brytyjskiej perspektywy wygląda dziś relacja z Unią? Na ile Wielka Brytania może się jeszcze do niej zbliżyć?
Myślę, że wśród wielu członków NATO rośnie przekonanie, że amerykańskie zaangażowanie w bezpieczeństwo Europy może nie być trwałe, a Rosja stanowi dziś główne zagrożenie dla pokoju na kontynencie. Te dwa czynniki tworzą nową rzeczywistość geopolityczną.
Oznacza to potrzebę bardziej uporządkowanej współpracy w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa między państwami Wspólnoty i tymi, które do niej nie należą, ale są członkami NATO — Wielką Brytanią, Turcją, a także Norwegią. W dalszej perspektywie do tej struktury powinna dołączyć Ukraina i coraz więcej rządów zdaje sobie z tego sprawę. Problem polega jednak na tym, jak przełożyć tę świadomość na konkretne działania: nowe formaty współpracy, instytucje czy platformy polityczne.
Można jednak oczekiwać, że współpraca między Wielką Brytanią, Unią i Turcją w dziedzinie polityki zagranicznej i bezpieczeństwa będzie się zacieśniać, a z czasem obejmie także Ukrainę. Skala zagrożeń jest dziś zbyt duża, by którekolwiek z tych państw mogło działać samodzielnie. Powracają wojny, rośnie rewizjonizm, poczucie zagrożenia znów kształtuje politykę międzynarodową, a Stany Zjednoczone nie są już tak obecne w europejskiej architekturze bezpieczeństwa jak kiedyś.
A co z Kanadą?
Jest naturalnym partnerem w tym układzie. Nie wspomniałem o niej wcześniej głównie ze względu na odległość geograficzną, ale geopolitycznie należy ona do Zachodu i do wspólnoty państw, które podzielają podobne wartości. Kanada wnosi też wiele pod względem możliwości — zarówno w zakresie twardej, jak i miękkiej siły.
Twoim zdaniem potrzebna jest jakaś nowa struktura — coś w rodzaju „Unii Europejskiej Plus” albo innego formatu, który nadałby tej współpracy bardziej formalny charakter? Bo inaczej będzie to chyba zawsze raczej dość luźne i płynne.
Zdecydowanie. To jest główny problem, o którym mówiłem wcześniej: wszyscy dostrzegają potrzebę zmian, ale nie przekłada się to jeszcze na konkretne działania polityczne. Mamy raczej doraźne spotkania niż trwałe rozwiązania.
Trzeba zastanowić się, jak przekształcić tę współpracę w bardziej uporządkowane i stabilne ramy. Jedną z możliwości byłoby wzmocnienie europejskiego filaru w NATO. Inną — stworzenie czegoś w rodzaju Europejskiej Rady Bezpieczeństwa, która skupiałaby najważniejsze państwa. Jest sporo przestrzeni dla nowych pomysłów i instytucjonalnych rozwiązań, które mogłyby przełożyć tę nową rzeczywistość geopolityczną na trwałe formaty współpracy.
Galip Dalay — starszy konsultant w Chatham House i współdyrektor programu Global Orders na University of Oxford. Specjalizuje się w polityce Turcji, Bliskiego Wschodu i relacjach z Rosją. Publikuje m.in. w „Foreign Affairs” i „Foreign Policy”.
Tekst pochodzi z „Impact Magazine”, specjalnego dodatku do majówkowego wydania „Newsweeka”. Wydarzenie Impact ’26 odbędzie się 13-14 maja w Poznaniu