Premiera „Gladiatora” zmieniła historię kina. Wiara w to, że kontynuacja zbliży się do legendy, jest we mnie nikła.
Jak nikła? Tak jak niewielkie szanse na arenie mieli przeciwnicy Maximusa Decimusa Meridiusa, dowódcy Armii Północy, generała Legionów Feniksa, lojalnego sługi prawdziwego cesarza Marka Aureliusza. Ojca zamordowanego syna, męża zamordowanej żony, który zdołał dokonać zemsty w tym, a nie następnym życiu.
Kiedy „Gladiator” wchodzi do kin i uderza widzów jak obuchem sceną epickiej, rozgrywanej w głębokim, germańskim lesie bitwy, film historyczny w Hollywood jest w zasadzie w agonii. Po chwale wielkich produkcji pokroju „Spartakusa”, „Kleopatry” czy „Ben Hura” nie ma już właściwie śladu – ich epoka zakończyła się w latach 50. i 60. Filmy historyczne pojawiają się gdzieś na obrzeżach kinowego repertuaru i właściwie dopiero w 1995 r. jaskółką zmiany okazuje się genialny „Braveheart”.
Co więc takiego ma w sobie historia Maximusa Decimusa Meridiusa, że film zarabia pół miliarda dolarów przy budżecie wynoszącym około 100 mln? Że zdobywa aż pięć Oscarów, w tym nagrodzę za najlepszy film? Że udaje mu się na moment wskrzesić gatunek, który krótko po tym zostanie znów złożony do grobu (co ciekawe, z dużym udziałem samego Ridleya Scotta?).
Skazany na śmierć
Jak już dziś wiadomo, do nakręcenia „Gladiatora” Scotta wcale nie przekonał scenariusz (nad nim jeszcze pracowano, producenci przyszli do reżysera w zasadzie z zarysem projektu). Zrobił to raczej słynny obraz „Pollice verso” z 1872 r., autorstwa Jeana-Leona Gerome’a, który producenci przynieśli na spotkanie z reżyserem. Francuskie dzieło jak mało które oddaje istotę gestu decydującego o życiu i śmierci gladiatora. Obraz jest przejmujący – pokonany leży w piachu i krwi na arenie, czekając na cesarski gest łaski. Na jego gardło następuje butem zwycięzca – skryty za złotym hełmem, z wycelowanym w przeciwnika gladiusem. – Ridley rzucił okiem na kopię obrazu i powiedział po prostu: zrobię ten film, scenariusz jeszcze rozgryziemy – wspominał potem Douglas Wick, jeden z producentów.
Pomysł na wskrzeszenie historycznego eposu poprzez osadzenie go na arenie Koloseum przyniósł scenarzysta, David Franzoni. Kolegom z ekipy opowiadał – dla lepszego oddania atmosfery – że Koloseum i to, co się na nim działo, stało w centrum starożytnej kultury Rzymu – wpływało na politykę, społeczeństwo, architekturę i inżynierię. Przyrównywał je do tego, czym dla Amerykanów był program kosmiczny. Wyobraźnię Franzoniego dogoniła technologia – na początku XXI w. efekty specjalne nie były już zabawką tworzoną dla samej przyjemności oglądania (jak choćby w „Parku Jurajskim”). Ich zaawansowanie pozwalało na zachwycające uzupełnianie scenariuszowej historii (patrz rozmach starożytnego Rzymu ukazany w kadrach, na swój sposób przerażający, mający w sobie coś z faszystowskich propagandówek).
„Gladiator był jednym z pierwszych filmów, w których wykorzystano technologię komputerowo generowanego obrazu do odtworzenia przeszłości, a nie kosmitów i potworów. Jego starożytny Rzym, wypełniony wirtualnymi tłumami, czasami wygląda jak gra wideo, ale w 2000 r. był przełomowy” – podkreśla na łamach „Guardiana” Steve Rose.
Co jeszcze zadecydowało o sukcesie – poza dobrym scenariuszem, zdumiewającymi efektami specjalnymi, wybitną grą aktorską Russela Crowe’a oraz Joaquina Phoenixa? „Gladiator” – choć był z pozoru kolejną historią o byłym żołnierzu, który wycina sobie drogę do sprawiedliwości i zemsty, widowiskowo machając przy tym mieczem – przyciągnął do kin kobiety. „Pomimo epickich scen »Gladiator« jest zaskakująco delikatną i tragiczną historią” – pisał na swoim blogu pisarz i scenarzysta Sean Gallagher. Choć Maximusem kieruje chęć zemsty na Kommodusie, jego cel jest nadrzędny: na nowo połączyć się z zamordowanymi żoną oraz synem.
Nic dwa razy
Czy „Gladiator 2”, który w polskich kinach zadebiutuje 22 listopada, ma szansę choćby zbliżyć się do oryginału? Choć część widzów może przyciągnąć sentyment (wszak mamy do czynienia z kontynuacją historii, Rzym wciąż nie wygląda tak, jak życzyłby sobie tego Marek Aureliusz), warto zadać sobie pytanie, ile razy można wchodzić do tej samej rzeki. Tym bardziej że po premierze w roku 2000 cały gatunek na nowo skarlał. Przerysowany film „300”, „Królestwo niebieskie” czy „Troja” były już niestety popłuczynami po historii Maximusa. Żadna przemowa nie wybrzmiała już później tak jak ta w Germanii: „Trzymać szereg, trzymajcie się mnie. Jeśli znajdziecie się sami, pędzący przez zielone słoneczne pola, niech was to nie martwi. Bo to znaczy, że jesteście w Elysium i już nie żyjecie! Bracia, nasze czyny za życia brzmią echem w wieczności!”.
Owszem, zwiastun może i na niektórych robić wrażenie – ogołoceni z broni obdartusi walczący z oszalałymi małpami, gladiatorzy na nosorożcach, nawiązania do pierwszej części w postaci głowy ściętej przez dwa miecze. Ale czy coś może jeszcze raz zadziałać na wyobraźnię i zmysły tak, jak pierwszy raz oglądana scena, w której gladiatorzy muszą imitować bitwę Rzymian z Kartagińczykami? Czy coś jeszcze raz może zabrzmieć jak dźwięk zblokowanej przez mróz klingi Pretorianina?
Obawy potęguje fakt, że za scenariusz „Gladiatora 2” odpowiada David Scarpa. To on napisał przecież „Napoleona”, o którym to wielu widzów – właśnie z powodu miałkości scenariusza – chciałoby zapomnieć. Ale nic to. Nawet jeżeli nowy film Scotta okaże się gniotem, będzie to kolejny dobry powód, aby jeszcze raz włączyć pierwowzór z 2000 r. A że robię to regularnie, zapewniam Państwa: film ten ani trochę się nie zestarzał. Idący na śmierć wciąż pozdrawiają jak dawniej.