Jane Goodall nie żyje. Słynna badaczka naczelnych miała 91 lat

Ale naraziło to panią na oskarżenia środowisk naukowych, że popełnia pani błędy, np. używając imion szympansów, a nie numerów, jak prawdziwy akademik.

— O tak, oskarżeń było więcej. Ośmielałam się przecież mówić, że szympansy mają uczucia, myśli, umysł… A to miało być zarezerwowane tylko dla nas — ludzi.

Jak sobie pani z tym radziła?

— W 1962 r. zrobiłam doktorat na Uniwersytecie Cambridge, gdzie opublikowałam wyniki badań i broniłam tego, co rozumiałam już jako dziecko: że nie tylko my myślimy i czujemy. W dzieciństwie miałam cudownego nauczyciela, który pokazał mi, że zwierzęta też mają osobowości i potrafią bezinteresownie kochać. Nazywał się Rusty. Był moim ukochanym psem.

To wtedy zaczęła się pani przygoda ze zwierzętami i Afryką?

— Tak. Gdy miałam 11 lat, przeczytałam książki o doktorze Dolittle, a potem o Tarzanie, który pomógł mi podjąć ostateczną decyzję: postanowiłam pojechać do Afryki, żyć wśród zwierząt i pisać o nich książki.

Dość egzotyczne marzenie jak na małą dziewczynkę z Londynu.

— No właśnie, wszyscy się z tego śmiali. Była wojna, nie mieliśmy pieniędzy, a Afryka wydawała się niedostępna, niebezpieczna, niezbadana. Poza tym dziewczynki takimi rzeczami po prostu się nie zajmowały.

I wtedy pomogła mama?

— Była niesamowita. Powiedziała: jeśli czegoś pragniesz i konsekwentnie do tego dążysz, ciężko pracujesz i się nie poddajesz — osiągniesz cel. Posłuchałam jej: pracowałam, oszczędzałam pieniądze i czytałam książki o zwierzętach.

W końcu mogłam wyjechać do Kenii, gdzie miałam szczęście poznać naukowca, który zlecił mi badanie szympansów w rezerwacie Gombe.

Ale ówczesne władze brytyjskiej kolonii Tanganiki nie chciały wydać zgody na pani samotny wyjazd do dżungli.

— Tak, obawiano się mego braku wykształcenia, byłam zbyt słaba, delikatna, „prosto z Anglii”, a to, co planowałam, było niebezpieczne. Urzędnicy nie chcieli brać na siebie odpowiedzialności. Wtedy moja mama zgłosiła się na ochotnika. Miałam pieniądze na sześć miesięcy badań, a ona została ze mną przez cztery. Potem władze uznały, że ta Goodall jest trochę stuknięta, ale w sumie OK.

Mama nie bała się robactwa, dzikich zwierząt, chorób?

— Była bardzo dzielna. Ja realizowałam swoje największe marzenie, ale dla niej życie w prymitywnych warunkach, w środku dżungli, było dużym wyzwaniem. Mieszkałyśmy w starym wojskowym namiocie bez podłogi i moskitiery. W nocy nawiedzały nas więc pająki i inne robactwo. Dla niej to było okropne. W dodatku znikałam na długie godziny, wychodziłam przed szóstą rano i spędzałam cały dzień z lornetką. Ona zostawała sama z afrykańskim kucharzem.

Nie chorowałyście?

— Powiedziano nam, że w tamtym rejonie nie ma malarii, ale oczywiście obie na nią zapadłyśmy. Mama omal nie umarła, miała wysoką gorączkę, potem ledwo trzymała się na nogach. Ja też chorowałam tygodniami.

Kto się wami opiekował?

— Nasz afrykański kucharz robił, co mógł. Głównie poił nas sokiem pomarańczowym, bo nie miałyśmy żadnych leków. W pewnym momencie był tak przestraszony, że chciał nas zabrać łódką do lekarza do Kigomy, ale nie miałyśmy siły na taką podróż. Mogłyśmy tylko leżeć i modlić się o wyzdrowienie.

Potem mama wyjechała, a pani kończyła badania?

— Badania?! (śmiech) Po prostu zostałam. Nie bardzo wtedy wiedziałam, jakie badanie kończę. Wtedy miałam zamiar zostać tylko rok. Wyszło dużo więcej…

Kiedy po raz pierwszy uświadomiła sobie pani wagę swoich odkryć?

— Chyba wtedy, gdy „National Geographic” opublikował moje artykuły, a potem zrobił film dokumentalny o badaniach w rezerwacie Gombe i moje szympansy stały się słynne.

Myślałam, że takie olśnienie przyszło wtedy, gdy zobaczyła pani, jak jeden z szympansów używa gałązki do łapania termitów. Posługiwał się narzędziem, co dotąd było uważane za jedną z umiejętności definiujących wyłącznie gatunek ludzki.

— Spodziewałam się, bo wcześniej czytałam świetną książkę niemieckiego psychologa Wolfganga Köhlera „Mentalność małp”. Köhler badał małą kolonię tych zwierząt zgromadzonych na ograniczonym obszarze i testował ich możliwości. Chodziło mi o to, by sprawdzić, czy potrafią to robić również na wolności. Okazało się, że nie tylko człowiek świadomie posługuje się narzędziami.

Dr Leakey na wieść o tej obserwacji stwierdził, że trzeba „albo zmienić definicję narzędzi, albo zmienić definicję człowieka, albo zaliczyć szympansy do rasy ludzkiej”.

— Okazało się, że linia oddzielająca nas od szympansów i zwierząt coraz bardziej się zaciera. Wciąż gromadzimy kolejne informacje potwierdzające podobieństwa występujące między szympansem a człowiekiem. Mamy podobny skład krwi, systemy immunologiczne, strukturę mózgu, a nasze genetyczne kody różnią się tylko o 1,6 procent.

Jeśli zdamy sobie sprawę z tych podobieństw, trudno się dziwić, że nasze emocjonalne reakcje i intelektualne możliwości są tak zbliżone.

To znaczy?

— Szympansy podobnie jak ludzie odczuwają szczęście, smutek, lęk, rozpacz czy złość. Mają podobny system komunikacji pozawerbalnej: całują się, obejmują, trzymają za ręce. Poza tym potrafią budować więzy rodzinne i społeczne, które trwają przez całe życie. Widziałam sytuacje, kiedy 20-letni szympans zaatakowany przez inne osobniki otrzymywał pomoc od starej matki, która bez chwili wahania stawała w jego obronie.

Czyli nieobce są im miłość i empatia?

— Przekonałam się o tym wielokrotnie. Podam przykład z pierwszych obserwacji. Ich bohaterem jest Dawid Szarobrody, szympans nazwany tak przeze mnie ze względu na charakterystyczne zabarwienie bródki. Kiedyś szłam za nim przez dżunglę i zostałam z tyłu. Zgubiłam się. Natknęłam się na niego trochę dalej: siedział na ziemi i wyglądał, jakby na mnie czekał. Obok leżał piękny, dojrzały orzech palmy. Podniosłam go i podałam mu na wyciągniętej dłoni. Odwrócił głowę, więc przysunęłam dłoń bliżej. Najwidoczniej nie miał na niego ochoty, bo spojrzał mi prosto w oczy, wziął ten owoc, upuścił go na ziemię i w tym samym momencie delikatnie uścisnął moje palce. W ten sposób szympansy pocieszają się nawzajem.

Choć czasem potrafią być brutalne.

— Niestety, tak jak my, są równocześnie zdolne do okrucieństwa, przemocy, a nawet prowadzenia prymitywnych wojen. Ich młode, tak jak nasze dzieci, uczą się, naśladując, obserwując i praktykując przez długi czas, co sprawia, że różne sposoby wykorzystywania narzędzi są przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Różnimy się jednak od szympansów zasadniczo. Unowocześniliśmy nasze narzędzia, zamieniając gałązkę na internet. Co na to wpłynęło?

— Do eksplozji ludzkiego intelektu przyczynił się przede wszystkim rozwój języka, którym obie właśnie się posługujemy. Dzięki temu mogę pani opowiedzieć o rzeczach, których pani nigdy nie widziała.

Jak pani tłumaczy to, że my opanowaliśmy język, a szympansy nie?

— W sensie poznawczym one są w stanie zrozumieć język znaków i symboli zastępujących słowa. Ich intelektualne możliwości pozostają jednak niewykorzystane.

Dlaczego?

— Myślę, że wyjaśnienia należy szukać, obserwując u szympansów niezwykle bliską relację między matką a dzieckiem. Przez pierwsze lata życia dziecko jest do matki dosłownie przyczepione, podróżuje na jej grzbiecie, śpi z nią. Nie rodzi się zatem potrzeba słownej komunikacji, która przydaje się na odległość. W ich przypadku wszystko odbywa się na poziomie dotyku. Gdy zbliża się niebezpieczeństwo, matka szympansa nie ma potrzeby przekazywania komunikatów werbalnych.

Czy to prawda, że wykorzystywała pani obserwacje zachowań szympansich matek do wychowania syna?

— Zauważyłam, że dobre matki szympansów zapewniają swoim małym bezpieczne środowisko, wsparcie, ciepło i zabawę. Starałam się to robić, gdy urodził się mój syn. Każdy dzień rozpoczynałam od obserwacji szympansów, ale popołudnia były zarezerwowane dla Hugona.

Mówi pani o dobrych matkach szympansów. Zdarzają się też złe?

— Tak, choć tych, które gorzej wykonują obowiązki, nie ma zbyt wiele, co jest zrozumiałe z punktu widzenia ewolucji. Ponadto zauważono, że złe matki poprawiają się z każdym kolejnym potomkiem.

Podobno szympansy mają poczucie humoru.

— Widać to na przykładach zabaw ich małych. Gdy starszy brat droczy się z młodszym, uciekając przed nim i wymachując łodygą, którą ten młodszy próbuje złapać. Po jakimś czasie, gdy młody jest już mocno rozsierdzony, starszy zatrzymuje się i śmieje (Jane wydaje odgłos śmiejącego się szympansa). Wyraźnie go to bawi.

Trochę jakbym widziała moje dzieci, gdy były małe.

— No właśnie.

Możemy nauczyć się czegoś od szympansów?

— Na przykład rozwiązywania konfliktów. Szympansy nie lubią, gdy napięte sytuacje nie zostają wyjaśnione. Można to zaobserwować, gdy jakiś osobnik zostaje zaatakowany przez innego, silniejszego lub stojącego wyżej w hierarchii stada. Nawet jeśli jest on roztrzęsiony po takim incydencie, nigdy nie ucieka. Zazwyczaj próbuje podejść i wykonać pokojowy gest w nadziei, że ten silniejszy zechce się pogodzić i konflikt zostanie zażegnany. Babcia też często czytywała mi ustęp z Biblii, który mówił: „Niech słońce nigdy nie zachodzi nad twoim gniewem”. Tego samego uczyłam syna.

Dziś spędza pani 300 dni w roku, jeżdżąc po świecie i namawiając ludzi do włączenia się w program ochrony środowiska i zagrożonych gatunków. Opuściła pani szympansy?

— W 1986 r. zorientowałam się, że jest ich coraz mniej. Jeszcze sto lat temu było ich około dwóch milionów, a teraz jest mniej niż 300 tys.

Rozproszone na terenie 21 afrykańskich krajów, żyją w odizolowanych skrawkach lasów, które jeszcze nie zostały wykarczowane. To oznacza, że większość z nich skazana jest na zagładę, bo rozmnażają się wewnątrz jednej puli genów.

Co im najbardziej zagraża?

— Polowania przeprowadzane na skalę komercyjną oraz wylesienie, czyli powszechne w Afryce karczowanie lasów.

Jest dla nich jakaś nadzieja?

— Aby chronić zagrożone gatunki zwierząt w Afryce, trzeba podnieść standardy życia ludności tubylczej, która zwykle walczy o przetrwanie kosztem środowiska naturalnego. Nad tym pracuje m.in. mój instytut, który ma filie w całej Afryce — w Ugandzie, Tanzanii, Senegalu, Kongu — i organizuje programy pomocowe.

Często wraca pani tam, gdzie zaczęła swoje badania?

— Dwa razy w roku.

Te szympansy, które były przedmiotem pani badań, już nie żyją?

— Tak, ale spotykam ich dzieci i wnuki, z których część znam bardzo dobrze.

Mówi pani często, że to najpiękniejsze miejsce na Ziemi.

— Jest tam taki wodospad w głębi lasu, gdzie woda spada z wysokości 30 metrów i lśni w słońcu. Na dole zbierają się szympansy, które bawią się, rozpryskując kropelki wody, huśtają się na lianach…

Tęskni pani za nimi?

— Bardzo, ale musiałam je opuścić po to, by je ratować.