Jednym z największych paradoksów życia kinomana jest ten, że ogląda filmy reżyserów, których nie chce oglądać. A jak już zaczyna oglądać film, którego wcale nie chciał oglądać, to potwornie się męczy. A jak już się wymęczy i obejrzy do końca, to później nie może uwolnić się od tego filmu i wciąż o nim myśli, a co więcej — zachwyca się.
Ja mam tak z każdym kolejnym filmem Radu Jude, geniusza, a może szarlatana rumuńskiego kina, który kręci nieustannie filmy o współczesnej Rumunii, a ja je oglądam jako filmy o Polsce. Oglądam je oczywiście też jako filmy o naszym postkomunistycznym bajzlu emocjonalnym, naszych traumach, kompleksach, uprzedzeniach.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Filmy Radu Jude są potwornie smutne, a przez to niebywale wręcz śmieszne. To kolejny paradoks: Jude kręci filmy tak dołujące, że można dostać czkawki ze śmiechu, szczególnie gdy bohaterowie zaczynają rozmawiać o rumuńskiej historii i wielkości narodu rumuńskiego. Od razu w głowie przełącza mi się wajcha i zaczynam oglądać taki film jako satyrę na Polskę. Nie ja pierwszy na to wpadłem — jak poszukacie recenzji z wcześniejszych filmów Jude, to zawsze pojawia się tam fraza w stylu „film o Polsce nakręcony w Rumunii”. Tak pisano o „Niefortunnym numerku albo szalonym porno”, tak odbierano „Nie obchodzi mnie, czy przejdziemy do historii jako barbarzyńcy” albo „Nie obiecujcie sobie zbyt wiele po końcu świata”.
Długie ma te tytuły Jude, prawda? Ale te tytuły mają głęboki sens. Słowa: „Nie obchodzi mnie, czy przejdziemy do historii jako barbarzyńcy” wypowiedział marszałek Ion Antonescu, faszystowski dyktator Rumunii w czasie II wojny światowej, gdy rumuńska armia na froncie wschodnim zajmowała się mordowaniem Żydów w Odessie. Jak Radu Jude mówi o rumuńskim faszyzmie, to wie, co mówi, bo w faszyzmie Rumuni byli mocni.
„Niefortunny numerek…” opowiadał o nauczycielce, której facet wypuścił w świat sekstaśmę z jej udziałem, co doprowadza niemal do linczu na niej, a nie na sprawcy. Było to przerażające i śmieszne, ponieważ nasz świat stał się przerażająco śmieszny i przezabawnie przerażający.
Radu Jude
Foto: JEAN-CHRISTOPHE BOTT / PAP/EPA/ KEYSTONE
Skąd Rumuni mają to genialne wyczulenie na prawdziwe problemy społeczne i polityczne, jakie zatraciło polskie kino? Bo przecież nie pierwszy Jude robi taką wiwisekcję swojego narodu, mają tam od groma takich reżyserów, a świat mówi o „rumuńskiej nowej fali”. To, że Rumuni od lat dostają nagrody w Cannes i Berlinie, a nasi nie dostają, to już drobiazg. Jude za „Kontinental ‘25” dostał niedawno Srebrnego Niedźwiedzia w Berlinie, a zaraz potem miał gotowy film „Dracula” — nie widziałem, ale czuję, że najbardziej rumuński z rumuńskich tematów w wykonaniu Jude nie będzie miał nic wspólnego z tym Draculą, jakiego znamy z kina, za to może być stuprocentowo filmem o naszym kraju. Jeśli chcecie się czegoś mądrego dowiedzieć o Polsce, to oglądajcie rumuńskie filmy.
Otóż najnowszy film Jude „Kontinental ’25”, który właśnie wchodzi do naszych kin, jest tak polski, że bardziej polski być nie może. Poza tym, że jest filmem stuprocentowo rumuńskim, a jego główną bohaterką jest Węgierka, mieszkająca w Kluż-Napoka, które to miasto po węgiersku nazywa się Kolozsvár i jest stolicą Siedmiogrodu, który Rumuni nazywają Transylwanią, a Węgrzy Erdély.
Rzeczona Węgierka ma na imię Orsolya, ma męża Rumuna, jest komorniczką i z ciężkim sercem musi eksmitować bezdomnego mieszkającego w piwnicy domu, który wkrótce zostanie wyburzony, bo deweloper będzie tam budował hotel Kontinental. Próba eksmisji kończy się samobójstwem bezdomnego, który powiesił się na kaloryferze, co demoluje emocjonalnie Orsolyę.
Oczywiście „Kontinental ‘25” jest też o mediach, bo cóż piszą portale internetowe? „Komorniczka węgierskiego pochodzenia sprowadza śmierć na rumuńskiego sportowca”, „Podczas brutalnie prowadzonej eksmisji węgierska komorniczka przyczyniła się do śmierci byłego sportowca” oraz komentarze internautów, z których najłagodniejsze brzmią: „Jesteś w Rumunii, mów po rumuńsku”, a te konkretniejsze to: „Powinniśmy pozabijać wszystkich Węgrów, bo potrafią tylko tłamsić porządnych Rumunów”. Jakby się czytało polski internet, prawda?
Reszta filmu to próby poradzenia sobie Orsolyi z wyrzutami sumienia, choć przecież ona namaszcza się swoim cierpieniem, epatuje swoim poczuciem winy, szantażuje nas emocjonalnie — też to nieźle znamy. Opowiada wszystkim o swojej odpowiedzialności i domaga się współczucia dla siebie, chodzi po lesie pełnym wielkich figur ruszających się i ryczących dinozaurów, ale znikąd ratunku. Nie pomaga jej ani seks w miejscu publicznym z dostawcą jedzenia na aplikację, ani rozmowa z prawosławnym popem, tym bardziej że ten pierwszy chce zaliczyć Węgierkę, dzięki czemu poczuje się lepszym Rumunem, a ten drugi mówi jej, że tylko wierzący jest człowiekiem, ateista zaś skunksem. Ani dogging, ani modlitwa nie są w stanie wyleczyć chorej duszy, warto o tym pamiętać.
„Kontinental ‘25” to doskonały obraz społeczeństwa rumuńskiego oraz węgierskiej mniejszości w Rumunii, słowem idealny film o Polsce. Bo bardzo łatwo umiem sobie wyobrazić, że fabuła rozgrywa się w polskim mieście, nie tylko dlatego że też mamy kłopoty z deweloperami. Mamy kłopoty z odpowiedzią na dwa kluczowe pytania: „Jaki sens ma moja praca?” oraz „Jaki sens ma moje życie?”.
Bezczelność Jude jest tak bezgraniczna, że „Kontinental ‘25” nakręcił nie dość, że ledwo w dziesięć dni, to na dodatek iPhone’em, bez użycia profesjonalnych kamer. Ta brawurowa amatorszczyzna ośmiesza hiperprodukcje za zyliony, bo pokazuje, że można kręcić za grosze. Owszem, wizualnymi wspaniałościami, precyzyjnym montażem ani tym bardziej efektami specjalnymi zachwycić się tu nie da. Co innego tu zachwyca: rozwoziciel jedzenia na aplikację ma na plecaku napisane „Jestem Rumunem”, dzięki czemu kierowcy nie usiłują staranować jego roweru, bo nie jest Hindusem czy Banglijczykiem, jacy dowożą papu bukareszteńczykom. Jak zaczyna się przemowa matki Orsolyi o tym, że Rumuni to „durne pastuchy, które potrafią tylko niszczyć to, co mają”, to dostaję kolki ze śmiechu, bo jakbym słyszał moich rodaków.
Jude niczego nie wymyślił, on tylko bierze z naszej postkomunistycznej mentalności. Mentalności będącej połączeniem kompleksu niższości z manią wielkości. Wstydu, że nie jesteśmy prawdziwym Zachodem, i dumy, że jesteśmy inni niż Zachód. Dumy z naszej wspaniałej historii połączonej ze wstydem, że mamy tak koszmarną historię. Wiem, co mówię: kiedyś mądry Rumun tłumaczył mi, na czym polega gorszość cywilizacyjna Bułgarów wobec Rumunów, pewien wydawca literatury pięknej w Belgradzie zaś opowiadał mi o wyższości cywilizacyjnej Serbów nad resztą świata. Jak ktoś urodził się i żyje w Europie Środkowej, to go nie mogą takie historie zdziwić.
Oglądanie filmów Radu Jude w czasach, gdy Rumuni musieli sobie poradzić z inwazją rosyjskich manipulacji pod postacią Calina Georgescu, który prawie wygrał wybory prezydenckie za pomocą fałszywych kont na TikToku i chciał wpędzić Rumunię w objęcia Putina, nabiera większego smaku. Rumuni poradzili sobie z putinowskim i foliarskim przy okazji Georgescu, ale któż zapewni, że za chwilę nie pojawi się tam nowy Georgescu? Albo że my w Polsce nie będziemy mieli własnej wersji Georgescu, i to na dopalaczach, który nam tu zaprowadzi rosyjskie porządki?
