Może się wydawać, że świat współczesnych nastolatków jest tajemniczy i obcy. Inny niż dawniej. Czy ta odmienność to kwestia czasów, w jakich żyjemy, czy może naturalny element rozwoju w okresie dojrzewania? A może i jedno, i drugie?
Najstarsi obecni nastolatkowie urodzili się w 2002 r. Należą do generacji Z. Wyróżnia ich to, że są pierwszymi ludźmi dorastającymi w scyfryzowanym społeczeństwie. Komputery i urządzenia elektroniczne otaczają ich od urodzenia. Po zetkach są jeszcze alfy urodzone po roku 2010. Rodzicami współczesnych nastolatków są osoby z pokoleń X i Y. Doskonale wiedzą, czym są komputery oraz smartfony, i potrafią się nimi sprawnie posługiwać, ale pierwsze doświadczenia gromadzili jeszcze w świecie analogowym. Grawitację badali podczas ćwiczeń na trzepaku, zręczność doskonalili, strzelając z procy do puszek, a technologiczną ucztą było granie w Mario na starym pegasusie.
Każda generacja buduje swoje przekonania o świecie na bazie tego, co się dzieje dookoła. Gdyby zapytać osobę urodzoną w latach 80. lub na początku 90. o najważniejsze wydarzenia z przełomu tysiącleci, powie zapewne o zamachu na World Trade Center, wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej lub śmierci Jana Pawła II. Współcześni nastolatkowie raczej nie mogą pamiętać tych wydarzeń. Nie istniał dla nich świat z kolejkami do granic ani podróże samolotem bez szczegółowych procedur bezpieczeństwa. Choć dorosłym może się wydawać, że całkiem niedawno usłyszeli o katastrofie prezydenckiego samolotu w Smoleńsku, to większości alf nie było wtedy jeszcze na świecie.
Nie oznacza to, że świat zetek i alf jest beztroski, a ich doświadczenia pozbawione mroku. Spójrzmy chociażby na ostatnie wydarzenia – pandemię i wojnę za wschodnią granicą. Jest jeszcze los planety. Pokolenia te otrzymały w spadku świat zanieczyszczony i przyszłość, nad którą wisi widmo katastrofy klimatycznej. Troska o środowisko jest dla znaczącej części z nich czymś naturalnym i oczywistym. Bunt może budzić to, że starsi nie zawsze widzą taką potrzebę, nie mają w nawyku prośrodowiskowych wyborów. Najmłodsi bywają nazywani pokoleniem nadziei, bo w ciągu ich życia muszą wydarzyć się rzeczy, które uratują naszą planetę.
Newsweek Psychologia
Foto: Newsweek
Empatyczny przewodnik
Są obszary, w których współcześni nastolatkowie nie różnią się od swoich rówieśników sprzed dekad. Dzisiejsza młodzież też mierzy się z wahaniami hormonów i nastrojów, jest głodna doświadczeń, poszukuje sensu życia. Potrzebuje akceptacji rówieśników i odkrywa swoją seksualność. Każde pokolenie trafia jednak na inny grunt i różne rzeczy będą z tych uniwersalnych cech rozkwitać.
Ostatnie lata szczególnie obfitują w okazje do manifestowania swoich poglądów, sprzeciwiania się pewnym zjawiskom i przyklaskiwania innym. Buduje to w młodych przekonanie, że głos każdej osoby w społeczeństwie jest ważny. Dyskusje wokół tematów dotyczących mniejszości powodują, że dzieci i młodzież są świadomi ich istnienia. Tematy tabu nie są już tak samo „tabu” jak dawniej. Młode osoby bardzo łatwo mogą sięgać po informacje, gdy jakiś temat ich zaciekawi.
Jaka jest rola dorosłych w takim świecie? Może się wydawać, że skoro młodzi wszystko mają na wyciągnięcie ręki, to mogą sobie sami poradzić, nauczyć się wszystkiego, a może nawet wychować. Dorośli jednak są nastolatkom potrzebni przede wszystkim po to, by się w tym świecie nie pogubili. Mamy dziś bowiem do czynienia ze zjawiskiem przeładowania docierającymi do nas informacjami. Dorosłym, wychowanym w świecie analogowym, na ogół łatwiej jest wyłączyć się z wirtualnego świata. Dzieci i młodzież są nim otoczeni na każdym kroku. Tam jest ich edukacja (zwłaszcza po pandemii i nauce zdalnej), są relacje (za sprawą komunikatorów), marzenia i cele (inspirowane przez influencerów), źródła rozrywki, przestrzenie do wyrażania siebie.
Dorośli mogą być zaproszeni do tego świata, ale nie w charakterze mędrców (internet wygrywa jako źródło danych), lecz empatycznych przewodników. Klasyczna rola nauczyciela jako wszechwiedzącego profesora przemawiającego ex cathedra odchodzi do lamusa. Współczesny nauczyciel ma zdecydowanie większą szansę dotrzeć do nastolatka jako towarzysz wspólnej podróży przez świat pełen informacji, często skrajnie różnych i sobie przeczących.
Możemy sobie wyobrazić taką postać przez porównanie do Dumbledore’a – ten sędziwy nauczyciel z książek o Harrym Potterze był przez swoich uczniów postrzegany jako nieco ekscentryczny, ale budzący szacunek i sympatię. Przede wszystkim pozwalał podopiecznym popełniać błędy, dawał im swobodę uczenia się na nich i odkrywania swoich możliwości. Podawał w wątpliwość fakty wydające się na pierwszy rzut oka oczywiste. I, co ważne, był ludzki, sam popełniał błędy i ponosił tego konsekwencje.
Rodzic ma dodatkowo przywilej służenia dziecku bezwarunkową akceptacją. To jest jego absolutna przewaga na tle wszystkiego, co oferuje współczesność. Świat nastolatka naprawdę może się zawalić przez jedną reakcję w social mediach lub przez jej brak. Dzieci i młodzież na każdym kroku są oceniani i przez to mogą czuć się wciąż nie dość dobrzy. Czy ratunkiem będzie odcięcie dziecka od tego wirtualnego świata? Niekoniecznie, ponieważ wiązać się to będzie z wykluczeniem. Nie ma cię w socialach, nie istniejesz.
Zatrzymać pędzący świat
Współczesny świat sprawia wrażenie niezwykle szalonego i pełnego możliwości. Spójrzmy jednak na to z perspektywy dorastającego dziecka, które nie ma jeszcze tylu doświadczeń jak dorosły i nie potrafi w prosty sposób rozważyć, co jest dla niego dobre. Ogrom fantastycznych możliwości może być przytłaczający, zwłaszcza gdy do procesu decyzyjnego wkradają się niezwykle w tym okresie intensywne emocje.
Współczesny maturzysta ma dużą dowolność w wyborze miejsca, w którym chce studiować, świat stoi przed nim otworem. Łatwiej jest mu się przemieszczać niż jego rodzicom w czasach, gdy kończyli szkołę średnią, m.in. dzięki otwarciu granic oraz zmniejszeniu barier językowych. Decyzja nie staje się wcale prostsza, gdy ma sprzyjające warunki ekonomiczne. A kiedy ich nie ma, to także jest trudno, bo przecież w social mediach wygląda to tak, jak gdyby studiowanie za granicą było niekwestionowanym warunkiem prestiżu społecznego. Do tego nastolatkom oferuje się cały wachlarz zajęć dodatkowych, mogą próbować wszystkiego po trochu, aż czasem trudno stwierdzić, w czym jest się dobrym.
Współczesne dzieci otrzymują w ciągu doby wielokrotnie więcej informacji i bodźców niż ich rodzice, kiedy byli w tym samym wieku, a przecież mózg się aż tak dynamicznie nie zmienia. Przebodźcowanie może powodować trudności w koncentracji i uczucie niepokoju.
Ten pęd udziela się także dorosłym. Często utrudnia dostrzeganie potrzeb dorastających dzieci. Udało nam się jednak doświadczyć offline’owych alternatyw. To ważne, abyśmy dali taką możliwość także dorastającym osobom. Pamiętajmy jednak, że oni nas bacznie obserwują. Jeśli chcemy przekonać ich do analogowego świata, to sami musimy się do niego udać. Pokazać, że potrafi być atrakcyjny. Zmiana powinna więc dotyczyć całej rodziny. Jeśli ograniczymy się do nakazu „wyłącz telefon”, to raczej nie uzyskamy oczekiwanego rezultatu. Będzie się to wiązało z silnym poczuciem straty, bo w końcu tam jest cały ich świat. Dlatego nim podejmiemy taki krok, zaplanujmy alternatywy. W ramach codziennych zmian, obejmujących cały system rodzinny lub szkolny, zapewniajmy naszym dzieciom i uczniom jak najwięcej okazji do ćwiczenia uważności i wdzięczności. W trosce o ich wszechstronny rozwój wybierajmy aktywności, które uruchamiają wszystkie zmysły, nie tylko wzrok i słuch, które są mocno stymulowane przez nowoczesne technologie.
Ważna rola rozmowy i zrozumienia
Co robić, gdy pojawiają się konflikty? Zanim zezłościmy się na nasze dzieci lub młodzież, z którą pracujemy, powróćmy myślami do czasów własnej nastoletniości, w myśl znanego powiedzenia „Nie pamięta wół, jak cielęciem był”. Z pomocą w kwestii komunikacji międzypokoleniowej może nam przyjść Porozumienie bez Przemocy, zgodnie z którym wszystkich nas, bez względu na wiek, płeć czy pochodzenie, łączą uniwersalne potrzeby. Wśród nich znajdziemy czysto fizyczne (sen, odpoczynek) oraz te dotyczące relacji i samorealizacji (sensu, wyzwań, bycia dostrzeżonym i wziętym pod uwagę). Zastanówmy się, czy młodzież naprawdę jest zupełnie inna niż dawniej. Czy w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zmieniły się potrzeby, czy sposoby ich realizacji?
Na przykład – jeśli nastolatek próbuje przeforsować posiadanie telefonu z dostępem do aplikacji umożliwiających ciągły kontakt z rówieśnikami, to możemy pomyśleć: „Cóż to za roszczeniowe dziecko, za moich czasów musiały mi wystarczyć spotkania raz w tygodniu!”. Ale możemy też poprzez rozmowę spróbować zagłębić się w jego potrzeby. Dowiemy się, że jest jedyną osobą w klasie, która nie ma dostępu do social mediów, przez co omija go znaczna część ważnych wydarzeń, czuje się wykluczony. Niezaspokojone są jego potrzeby relacji – akceptacji, przynależności, więzi, spada mu poczucie wartości. A przecież sami pamiętamy z okresu nastoletniości, że potrzebowaliśmy akceptacji i przynależności. Mieliśmy inne strategie na realizację tych potrzeb, bo świat był inny. Ze zrozumieniem prawdopodobnie przyjdzie poczucie sensu, a to pozwoli aktywnie poszukiwać rozwiązań dla problemu, który pojawił się w relacji z nastolatkiem.
Zalety różnorodności
Dom i szkoła są przestrzeniami, w których spotykają się różne pokolenia. Może to rodzić konflikty i frustracje. Ale wśród tych różnic da się znaleźć punkty wspólne, a także czerpać z różnorodności. Najmłodsze pokolenia potrafią płynnie wyszukiwać informacje. Starsze umieją je selekcjonować, poddawać krytyce. Zetki i alfy są wrażliwe na problemy społeczne i klimatyczne, ale to w rękach starszych pokoleń jest decyzyjność, bo stanowią większość w organach politycznych i na zarządczych pozycjach. Może warto, zamiast przepychania się w tym, czyja racja jest lepsza, traktować siebie nawzajem jak ekspertów i korzystać z bogactwa różnych doświadczeń?
