Młodzi boją się załatwiać sprawy. „Wypełnienie formularza to test dorosłości”

Gdyby współczesny nastolatek przeniósł się 100 lub 300 lat wstecz, czy potrafiłby wyjaśnić, jak działa świat XXI w.? Nie tylko powiedzieć, że istnieją smartfony czy internet, ale wytłumaczyć, czym są prąd, GPS, algorytmy i sztuczna inteligencja? To pytanie prowadzi do ważnej refleksji: można sprawnie korzystać z technologii, a jednocześnie niewiele rozumieć z mechanizmów, od których zależy codzienne życie.

Nie chodzi jednak o to, by każdy był jednocześnie informatykiem, ekonomistą czy prawnikiem. Kompetencje życiowe to umiejętność zrobienia pierwszego sensownego kroku: sprawdzenia źródła, nazwania problemu, poproszenia o pomoc, oceny ryzyka i wytrwania mimo pierwszych trudności. Dorosłość zaczyna się od pozornie prostych spraw — formularza, którego nikt za nas nie wypełni, umowy, którą trzeba samodzielnie przeczytać, czy cieknącego kranu, który wymaga działania.

Cyfrowy tubylec, czyli kto?

Dziś młodzi dorastają w świecie internetu, smartfonów i sztucznej inteligencji. Sprawnie poruszają się po cyfrowym świecie i często szybciej niż dorośli korzystają z nowych technologii. Ale czy rozumieją mechanizmy, według których ten świat działa? Wizerunek, głos, prywatna rozmowa lub kompromitujący żart przestają dziś być czymś, nad czym łatwo zapanować, gdy raz trafią do sieci. Dochodzą do tego fałszywe konta, przejęcia profili, deepfaki, profilowanie oraz algorytmy, które nie tylko podsuwają treści, ale także uczą się naszych reakcji i wpływają na to, co zobaczymy później — często w sposób zupełnie niewidoczny. Można więc sprawnie korzystać z technologii, a jednocześnie nie dostrzegać, ile informacji o sobie ujawniamy i jak silnie kształtuje to nasze wybory, przekonania oraz obraz świata.

Współczesny interfejs bywa mylący. Widzimy przycisk, suwak, ikonę, powiadomienie, ale nie widzimy procesów, które dzieją się wewnątrz. Aplikacja upraszcza działanie usługi, płatność jednym kliknięciem rozmywa realny koszt, a sztuczna inteligencja potrafi ukryć źródła za płynną, przekonującą odpowiedzią. Wygoda ma swoją cenę: im mniej musimy rozumieć, żeby czegoś użyć, tym łatwiej przestajemy pytać, jak to działa. Oddajemy część kontroli nad własnymi decyzjami. Dlatego wychowanie do samodzielności nie może polegać jedynie na uczeniu obsługi narzędzi. Trzeba jeszcze uczyć pytania: co właściwie dzieje się za ekranem? Ale też: jakie jest źródło informacji?

Istotną kompetencją życiową jest dziś umiejętność szukania i sprawdzania tego, co do nas dociera. By odróżnić informację od opinii, reklamę od porady, doświadczenie jednej osoby od wiedzy, a emocjonalnie podany komunikat — od rzetelnego źródła. Uczmy nastolatków nawyku zatrzymania się przed uznaniem czegoś za prawdę. Kto to napisał, na jakiej podstawie? Czy tekst coś sprzedaje? Czy tytuł informuje, czy tylko próbuje nas przestraszyć, skłonić do kliknięcia?

Dezinformacja często działa dlatego, że trafia w lęk, złość, ciekawość albo potrzebę przynależności. Jeśli nastolatek ogląda film, w którym ktoś pewnym głosem tłumaczy, że „oni nam tego nie powiedzą”, nie zawsze problemem jest brak inteligencji odbiorcy. A raczej — forma przekazu, tempo, dobrana muzyka, komentarze pod spodem (nie zawsze prawdziwe) i poczucie, że uczestniczy się w odkrywaniu tajemnicy. Nastolatek, który uczy się sprawdzać źródła, uczy się także nie ufać bezrefleksyjnie pierwszej treści podsuniętej przez algorytm. Powinien wiedzieć, że AI nie jest nauczycielem, który zawsze ma rację. To narzędzie, które może pomóc, ale może też zmyślić, uprościć, pominąć ważny kontekst albo zabrzmieć przekonująco, gdy się myli, co bywa szczególnie zdradliwe. Dlatego jedną z nowych kompetencji życiowych jest umiejętność zadawania dobrych pytań, rzetelnego sprawdzania odpowiedzi i brania odpowiedzialności za to, co z tą odpowiedzią zrobimy.

Twarde umiejętności w cenie

Zdanie, że AI nie naprawi kranu, to nie żart. Przykład: w łazience zaczyna kapać woda, pod zlewem robi się mokro, a domownik wpisuje w telefon pytanie: co robić? Sztuczna inteligencja może podpowiedzieć, żeby zakręcić zawór, sprawdzić uszczelkę albo wezwać fachowca. Ale nie oceni bezpośrednio skali wycieku, nie poczuje zapachu spalenizny z gniazdka, nie zobaczy, że woda zbliża się do listwy elektrycznej, i nie poniesie konsekwencji decyzji podjętej zbyt późno. Może być wsparciem, ale nie powinna stawać się protezą myślenia.

Jednym z bardziej zaniedbanych obszarów wychowania są kompetencje techniczno-manualne. W wielu domach dzieci długo słyszą: „nie dotykaj”, „zostaw”, „zepsujesz”, „daj, ja to zrobię”. Oczywiście dorośli odpowiadają za bezpieczeństwo, dlatego nie wysyłamy nastolatka do naprawy instalacji elektrycznej ani remontu dachu. Między ryzykowną samowolką a całkowitym odsuwaniem od świata rzeczy istnieje jednak ogromna przestrzeń codziennej nauki.

Niech młody człowiek rozumie, czym jest bezpiecznik, jak działa bateria, dlaczego router czasem trzeba zresetować albo co oznacza nietypowy dźwięk pralki. Nie po to, by wszystko naprawiał sam, ale żeby umiał nazwać problem, wykonać pierwszy bezpieczny krok, znaleźć rozwiązanie lub poprosić o konkretną pomoc. „Nie działa” to często dopiero początek myślenia.

Szczególnie ciekawym przykładem jest radio. Dla wielu osób oznacza dziś jedynie: włącz, wyłącz, zmień stację. Tymczasem zrozumienie, że sygnał można odbierać niezależnie od internetu, ma znaczenie nie tylko edukacyjne, ale i praktyczne. W razie awarii infrastruktury, braku prądu, klęski żywiołowej czy wojny radio może okazać się cenniejsze niż telefon bez zasięgu lub z rozładowaną baterią. Nie chodzi o znajomość fizyki fal elektromagnetycznych, lecz o świadomość, że komunikacja nie zaczyna się ani nie kończy na aplikacji w telefonie.

Tego typu wiedza ma też znaczenie psychologiczne. Człowiek mniej boi się świata, kiedy rozumie choć część jego mechanizmów. Jeśli nastolatek wie, gdzie jest zawór wody, jak odłączyć urządzenie od prądu, kiedy nie dotykać przewodów, jak zgłosić awarię i jak opisać problem, nie staje się od razu specjalistą. Staje się kimś, kto w sytuacji stresu i ograniczonego czasu ma większą szansę zrobić coś sensownego, zamiast zastygnąć w bezradności.

Dorosłość zaczyna się od formularza

Także zarządzanie pieniędzmi i organizacja spraw formalnych to ważne kompetencje. Trzeba coś kupić, porównać koszt, przeczytać regulamin, złożyć reklamację, dopilnować terminu, zaplanować budżet i nie zgubić dokumentu. Spore konsekwencje może mieć pomyłka w takich sprawach. A szkoła raczej nas do tego nie przygotuje.

Dla wielu nastolatków pieniądze coraz rzadziej mają postać banknotów i monet. Są liczbą w aplikacji, subskrypcją, szybkim przelewem, mikropłatnością w grze, promocją, kodem rabatowym albo komunikatem: kup teraz, zapłać później. Im łatwiejsze staje się wydawanie pieniędzy, tym ważniejsze jest rozumienie, co właściwie robimy. Czy kupuję, bo tego potrzebuję, czy dlatego, że promocja zaraz się skończy, czyli ktoś bardzo chce, żebym nie miał czasu pomyśleć? Nastolatek nie musi znać wszystkich narzędzi finansowych, ale powinien stopniowo uczyć się, że pieniądze w aplikacji są nadal pieniędzmi, a kliknięcie — decyzją.

Osobną lekcją dorosłości jest świat instytucji. Dorosłość często przychodzi w formie maila: do urzędu, lekarza, szkoły albo pracodawcy; jako prosta umowa, zgłoszenie reklamacyjne, oferta ubezpieczenia, podpis elektroniczny czy formularz, który trzeba wypełnić bez pomocy rodzica. Jeśli młody człowiek nigdy nie widział, jak dorosły załatwia takie sprawy, trudno oczekiwać, że nagle będzie umiał to zrobić sam. Warto więc czasem zaprosić go do procesu, pokazać, gdzie szukamy informacji, jak formułujemy wiadomość i dlaczego czytamy coś, co na pierwszy rzut oka wygląda nudno.

Sprawczość zamiast bezradności

Wszystkie te obszary łączy jedno: sprawczość. Nastolatek, który rozumie choć część mechanizmów świata, łatwiej odróżnia problem od katastrofy. Nie wpada od razu w poczucie, że „nic się nie da zrobić”. Umie zadać lepsze pytanie, trafniej poprosić o pomoc, sprawdzić pierwsze źródło, porównać informacje, wykonać bezpieczny krok. A jeśli czegoś nie umie, może powiedzieć: nie wiem jeszcze, ale mogę się dowiedzieć. W tym sensie sprawczość nie jest dodatkiem do kompetencji życiowych, ale jednym z ich najważniejszych psychologicznych efektów. Nie chodzi więc o wszechwiedzę, ale o gotowość do uczenia się i działania. Nie o samodzielność rozumianą jako brak potrzeby wsparcia, ale o taką formę niezależności, która pozwala korzystać ze wsparcia mądrze. Młody człowiek nie musi zawsze wiedzieć, co zrobić. Ważne jednak, by nie pozostawał bezradny za każdym razem, gdy świat przestaje działać tak, jak podpowiada ekran.

Jako dorośli możemy rozwijać te kompetencje w codzienności. Przy rozmowie o rachunkach, wspólnym sprawdzaniu źródła, wyborze gry, naprawie roweru, konfiguracji routera, planowaniu wyjazdu, czytaniu umowy, rozmowie z lekarzem, zgłaszaniu reklamacji. Czasami wystarczy nie wyręczyć od razu, tylko zapytać: jak myślisz, od czego możemy zacząć? Czego nie wiesz? Kogo możesz zapytać? Ile masz czasu? Jakie są ryzyka? Te i podobne pytania zmniejszają ryzyko wejścia w paraliż decyzyjny. Innym razem warto pomyśleć na głos, pokazać własny tok rozumowania, przyznać, że czegoś nie wiemy, i wspólnie sprawdzić, gdzie można znaleźć odpowiedź.

Zresztą rozwijanie kompetencji życiowych nastolatków bywa także świetną okazją do nauki dla dorosłych.

Maciej Frasunkiewicz — psycholog społeczny związany z Uniwersytetem SWPS. Zajmuje się wychowaniem dzieci i nastolatków, psychologią pozytywną oraz wykorzystaniem nowych technologii w edukacji