Czy ostatni Piastowie mazowieccy zostali otruci? Jaką rolę w dziejach księstwa odegrały kobiety? Pięćset lat po włączeniu Mazowsza do Korony Muzeum Mazowieckie w Płocku zaprasza do wspólnego poszukiwania odpowiedzi.
Pięćset set lat temu z mapy zniknęło Księstwo Mazowieckie – ostatnia i największa część Mazowsza została włączona do Królestwa Polskiego. Przez stulecia było odrębnym organizmem politycznym, miało swoich władców, administrację i tradycje. Rocznica wygaśnięcia mazowieckiej linii Piastów to okazja do ponownego spojrzenia na historię, która przez lata pozostawała w cieniu wielkich narracji o Polsce. Tymczasem wciąż intryguje i kryje wiele białych plam. Temu właśnie służy projekt „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego” przygotowany przez Muzeum Mazowieckie w Płocku. Jego ważną częścią będzie największa od lat wystawa poświęcona piastowskim dziejom Mazowsza. Nieprzypadkowo na jej miejsce wybrano właśnie Płock – najstarsze miasto regionu, którego katedra jest największą nekropolią Piastów. Od 10 września do 10 grudnia 2026 roku w Muzeum Mazowieckim w Płocku będzie można zobaczyć najcenniejsze zabytki związane z historią Księstwa Mazowieckiego i jego włączeniem do Korony sprowadzone z polskich muzeów, archiwów państwowych i kościelnych oraz kolekcji prywatnych.
Wśród eksponatów znajdzie się herma św. Zygmunta z piastowskim diademem wysadzanym szafirami, rubinami i perłami – arcydzieło średniowiecznego złotnictwa ufundowane przez Kazimierza Wielkiego w 1370 roku. Zwiedzający zobaczą także miecz sprawiedliwości Zygmunta I Starego – symbol przejęcia Mazowsza przez Koronę. Na wystawie znajdą się również Złoty Kodeks Pułtuski, XII-wieczna Biblia Płocka, Graduał Bolesława II, Kodeks Świętosława z Wojcieszyna, monety książąt mazowieckich oraz wiele innych bezcennych zabytków. Ekspozycję uzupełnią multimedialne prezentacje, cyfrowe mapy średniowiecznego Mazowsza i animacja przedstawiająca losy księstwa. Wystawie towarzyszyć będą fotografie romańskiej i gotyckiej architektury regionu, bogato ilustrowany katalog oraz publikacje popularyzujące wiedzę o historii Księstwa Mazowieckiego.
Księstwo, które fascynuje
Rocznica inkorporacji stała się także impulsem do nowych badań, które uzupełnią niedostatek źródeł na temat średniowiecznego Mazowsza. W 2024 roku Muzeum Mazowieckie w Płocku zainicjowało projekt naukowy „Mazowsze w dobie inkorporacji do Królestwa Polskiego 1462–1526”, realizowany przez Mazowiecki Zespół Badawczy przy Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN. Historycy skupili się na ostatnich dekadach istnienia samodzielnego Księstwa Mazowieckiego – od śmierci książąt z linii Siemowita IV w 1462 roku do śmierci Janusza III w 1526 roku, która zakończyła dzieje mazowieckiej gałęzi Piastów. Badania obejmują m.in. historię władców, Kościoła i elit intelektualnych, źródła do dziejów Mazowsza, społeczeństwo oraz kartografię regionu.
Efekty tych prac poznamy podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej „Mazowsze w dobie inkorporacji do Królestwa Polskiego 1462–1526”, organizowanej przez Muzeum Mazowieckie w Płocku i Instytut Historii PAN. Od 15 do 17 września badacze z najważniejszych ośrodków naukowych zaprezentują najnowsze ustalenia dotyczące procesu włączenia Mazowsza do Korony, zainicjują także dyskusję wokół pytań, które do dziś pozostają otwarte – od okoliczności śmierci ostatnich Piastów mazowieckich po miejsce kobiet w historii księstwa. Organizatorzy mają nadzieję, że debata stanie się impulsem do dalszych badań nad tym fascynującym okresem.
Historia ożywiona
Ważnym elementem projektu jest popularyzacja historii. W programie znalazły się otwarte spotkania z historykami i muzealnikami poświęcone dynastii Piastów mazowieckich, skarbom płockiej katedry, średniowiecznym rękopisom oraz politycznym i kulturowym skutkom inkorporacji Mazowsza.
Z myślą o najmłodszych przygotowano specjalny program edukacyjny. Obejmuje on lekcje żywej historii dla szkół z Mazowsza, debatę oksfordzką poświęconą znaczeniu inkorporacji dla współczesnej tożsamości regionu, a także warsztaty z rekonstruktorami, którzy przybliżą realia życia na Mazowszu w średniowieczu.
Pięćset lat od włączenia Mazowsza do Korony historia regionu okazuje się wciąż żywa i pełna zagadek. Wystawa, badania naukowe oraz program edukacyjny pokażą, jak wiele jeszcze jest do odkrycia na Mazowszu.