U boomersów i zetek powstają odmienne szlaki neuronalne i sposoby przetwarzania informacji, ale to nie oznacza, że nie mogą się dogadać. Co zrobić, aby międzypokoleniowe porozumienie było możliwe?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Nie noszą zegarków, nie korzystają z map ani adresów, nie chodzą do zakładów fotograficznych, aby zrobić sobie zdjęcia, ani do bibliotek, aby zdobyć wiedzę. Zamiast czytać artykuły, wolą obejrzeć film na YouTubie. Integralną częścią codziennego życia ludzi z pokolenia Z stały się internet i smartfon, bo tam znajdują wszystko, czego im potrzeba, a za pośrednictwem mediów społecznościowych są w stałym kontakcie z innymi ludźmi.
Kiedy jednak trafiają na osoby z generacji baby boomers, zaczynają mieć kłopoty. Nie potrafią się porozumieć z pokoleniem, które dorastało w erze książek, długich programów telewizyjnych i cichego skupienia, a większość życia wiodło w świecie, w którym nie było ani internetu, ani smartfonów.
Obie generacje zdają się mówić odmiennymi językami, ale naukowców to nie dziwi, bo w badaniach wykazali, że mózg osoby urodzonej w 1950 r. funkcjonuje nieco inaczej niż tej, która przyszła na świat w 2005 r. — Różnice międzypokoleniowe istnieją w zachowaniu, postawach czy sposobie myślenia. To zewnętrzna manifestacjach działania mózgu, który ukształtował się w różnych środowiskach i w różnych warunkach życia — mówi dr n. med. Aleksandra Arciszewska-Leszczuk, psycholożka kliniczna, neuropsycholożka, adiunktka w Zakładzie Psychologii Klinicznej i Zdrowia Uniwersytetu SWPS w Sopocie oraz pracownica Samodzielnego Zespołu Psychologów w Uniwersyteckim Centrum Klinicznym w Gdańsku.
Dopaminowa przyjemność
Zetki dorastały z TikTokiem, natychmiastowymi powiadomieniami i wielozadaniowością. Ich mózgi pragną szybkich nagród dzięki cyfrowym bodźcom wyzwalającym dopaminę. Substancja ta jest odpowiedzialna w mózgu za odczuwanie przyjemności. Jej poziom gwałtownie wzrasta za każdym razem, gdy otrzymujemy powiadomienie, polubienie lub nową treść. Z czasem mózg osoby zanurzonej w internecie pragnie nieustannej stymulacji, co sprawia, że głębokie skupienie staje się coraz trudniejsze, ale nie tylko to.
Naukowcy z Uniwersytetu Północno-Zachodniego w Chinach wykazali przed kilkoma tygodniami, że ciągłe oglądanie krótkich filmów w serwisach społecznościowych może dosłownie przeprogramować ludzki mózg. Nadmiernie stymuluje ścieżki nagrody w mózgu i sprzyja produkcji dopaminy, co może prowadzić do uzależnienia. — Dopaminowa nagroda sprawia, że chcemy powtarzać dane zachowanie, nawet jeśli w dłuższej perspektywie może nam ono szkodzić. W efekcie łatwo wpaść w pułapkę uzależnień behawioralnych — tłumaczy dr Arciszewska-Leszczuk.
Zdaniem chińskich naukowców pierwszym objawem uzależnienia od krótkich filmików jest „mgła mózgowa”, która wynika z bezmyślnego przewijania ekranu. Gdy się ona rozwinie, spowalnia przetwarzanie informacji przez mózg, utrudniając koncentrację, analizę zagrożeń i podejmowanie decyzji. — Mózg jest wtedy przeciążony przetwarzaniem nadmiaru bodźców. Nie tylko zaburza to koncentrację, sen i zdrowie psychiczne, ale także zwiększa ryzyko depresji — uważa Kexin Wang, jedna z autorek badania. Wyniki tej analizy uczeni opublikowali na początku września w czasopiśmie „NeuroImage”.
— Choć sam mechanizm prowadzący do uzależnienia, oparty na wzmacnianiu nawyków, pozostaje niezmienny, to liczba potencjalnych źródeł uzależnienia jest większa niż kiedykolwiek wcześniej. Żyjemy w świecie przesyconym bodźcami, który niemal na każdym kroku oferuje łatwo dostępne formy gratyfikacji. Dlatego też coraz więcej osób doświadcza trudności z kontrolowaniem własnych zachowań, mimo że wszystko zaczyna się od pozornie niewinnych przyzwyczajeń, których zdolność nabywania uwarunkowana jest w mózgu ewolucyjnie — mówi dr Arciszewska-Leszczuk.
W zalewie informacji
Młodzi ludzie, od dzieciństwa zanurzeni w internetowym świecie, mają nadmiar informacji, są ciągle w łączności z innymi i wykonują wiele czynności jednocześnie. Wolą szybkie odpowiedzi od długich i wyczerpujących. — Z moich obserwacji wynika, że młodsze pokolenia próbują objąć polem uwagi jak najwięcej elementów, ale nie stosują sekwencyjnej strategii uczenia się, która polega na przetwarzaniu na bieżąco zdobywanych informacji, układaniu ich w logiczną całość. To właśnie taka metoda uczenia się sprzyja bardziej efektywnemu zapamiętywaniu, ale jest ona przydatna, kiedy informacji nie ma zbyt dużo. Kiedy jest się bombardowanym ciągle ogromną ilością bodźców, tak jak to się dzieje we współczesnym świecie, trzeba przerzucić się na taki sposób uczenia, który pozwala szybko, ale na krótko zakodować jak najwięcej informacji — mówi dr Arciszewska-Leszczuk.
Skoro nie ma potrzeby zapamiętywania wielu informacji na dłuższy czas, bo wszystko można znaleźć w telefonie czy komputerze, mniejszy jest nacisk na pamięć długoterminową, a większy na krótkoterminową. Z tym wiąże się jednak pewne zagrożenie. Amerykańska badaczka Darla Rothman uważa, że młodzi ludzie zapamiętują szybko, choć na krótko, mnóstwo informacji, ale nie mają czasu na ich weryfikację, nie potrafią też ich interpretować ani zrobić z nich użytku. W rezultacie stają się coraz mniej kreatywni. Naukowcy odkryli, że mniej aktywna staje się kora przedczołowa, czyli część odpowiedzialna za empatię, altruizm, tolerancję. To sprawia, że notoryczni internauci obojętnieją na sprawy, które nie dotyczą ich osobiście. Trudno im też informować o swoich uczuciach, zrozumieć cudzy punkt widzenia i utrzymywać prawidłowe relacje społeczne.
Kontakt z innymi ludźmi poprzez media społeczności zamiast spotkań w świecie rzeczywistym powoduje, że pokolenie Z ma problem z odczytywaniem mimiki. — Choć nie dysponujemy badaniami empirycznymi, które potwierdziłyby tę tezę, to istnieją analizy sugerujące, że osoby porozumiewające się online, bez możliwości obserwacji twarzy rozmówcy czy słyszenia jego głosu, wykazują niższy poziom empatii, co może utrudniać im interpretację emocji — mówi dr Arciszewska-Leszczuk. — Nie oznacza to jednak, że młodsze pokolenie, dla którego komunikacja online jest standardem, jest trwale pozbawione tej zdolności i nie może się tego nauczyć. Mózg jest plastyczny i jeśli takie osoby będą mieć więcej okazji do bezpośrednich interakcji, ich umiejętność rozpoznawania sygnałów niewerbalnych może się poprawić. Jeśli jednak ich kontakty społeczne pozostaną głównie w sferze cyfrowej, umiejętność ta może stopniowo zanikać.
Litera F
Informacje, jakie są przekazywane ludziom zanurzonym w cyfrowym świecie, mają być krótkie, konkretne, a emocje uproszczone, wyrażone emotikonami. Istnieją naukowe przesłanki, które wskazują, że intensywna komunikacja, w której brak jest wskazówek pozawerbalnych lub są one mocno ograniczone, prowadzi do wzmocnienia połączeń, które są niezbędne do tego syntetycznego sposobu porozumiewania się.
Zmienia się też sposób czytania. Boomersi czytają dogłębnie, myślą krytycznie i angażują się w wolniejsze, ale bardziej przemyślane przetwarzanie zdobywanych informacji. Zetki głównie skanują tekst na telefonie komórkowym. — Badania, w których śledzono ruchy gałek ocznych, pokazują, że w internecie nie czytamy linearnie, od lewej do prawej, lecz skanujemy tekst w poszukiwaniu słów kluczowych, linków, nagłówków. Wzorzec takiego czytania przypomina literę F — mówi Arciszewska-Leszczuk. Ludzie najpierw czytają kilka pierwszych linijek tekstu, zjeżdżają trochę niżej, czytają krótki fragment, a potem znowu skanują w dół w poszukiwaniu określonych treści. Dzięki temu potrafią błyskawicznie skanować ogromne ilości danych, ale często pomijają subtelny kontekst lub głębsze znaczenie. Ich kora przedczołowa, w której odbywa się głęboka analiza zdobytych informacji, wykazuje zmniejszoną aktywność. Oznacza to, że dominuje zrozumienie powierzchowne.
Nie oznacza to jednak, że młodzi ludzie utracili umiejętność czytania książek. — Coraz częściej mają jednak trudność z utrzymaniem koncentracji na dłuższych tekstach. Zdecydowanie preferują treści krótsze, bardziej konkretne, ustrukturyzowane w sposób ułatwiający szybkie wychwycenie kluczowych informacji. Liczy się to, co podkreślone, wypunktowane, wizualnie wyodrębnione. To zjawisko obserwuję na zajęciach ze studentami. Jeśli mam zatrzymać ich uwagę, wykład nie może być prowadzony bez prezentacji, bez wsparcia wizualnego i to najlepiej takiego, które samo podpowiada odbiorcy, co jest najważniejsze, co warto zapamiętać — opowiada dr Arciszewska-Leszczuk.
Sprawne myślenie i kreatywność
— W swojej praktyce zauważam również, że młodsze pokolenia mają coraz słabszą zdolność posługiwania się i rozumienia pojęć abstrakcyjnych, takich jak wyszukane metafory, złożone konstrukcje językowe czy przysłowia. Język, którym się obecnie posługujemy, jest coraz bardziej skrótowy, konkretny, bezpośredni — mówi dr Arciszewska-Leszczuk. — Nie musi to oznaczać cofania się w rozwoju. To raczej świadectwo tego, że ludzki mózg, zwłaszcza w środowisku przesyconym informacjami, działa w sposób ekonomiczny. Wybiera najkrótszą drogę do celu, minimalizuje wysiłek poznawczy. Zamiast płynąć pod prąd, woli podążać z nurtem — szybciej, łatwiej, choć niekoniecznie głębiej.
Ten uproszczony, bardziej zautomatyzowany styl przetwarzania informacji ma wpływ nie tylko na sposób komunikacji, ale też na inne aspekty funkcjonowania. Dobrym przykładem są zmiany w zakresie grafomotoryki. Coraz rzadziej piszemy odręcznie, a coraz częściej korzystamy z klawiatur i ekranów dotykowych. To przekłada się nie tylko na obniżenie sprawności manualnej, ale także na ogólne zdolności poznawcze.
Prof. Virginia Berninger z University of Washington zbadała uczniów drugiej, czwartej i szóstej klasy za pomocą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego. Wykazała, że pisanie odręczne ułatwia zapamiętywanie informacji, usprawnia myślenie i zwiększa kreatywność językową. Mózg pracuje wówczas dużo bardziej intensywnie niż podczas stukania na klawiaturze. Aktywne są obszary związane nie tylko z ruchem, ale także z mową i wizualizacją oraz hipokamp, czyli ośrodek pamięci, a to przynosi wymierne korzyści. Zdaniem prof. Berninger wypracowania napisane odręcznie były ciekawsze, dłuższe i miały większy zasób słów niż pisane na komputerze.
Dostrajanie i odcinanie
Hipotezę, która tłumaczy, dlaczego ludziom z tych dwóch pokoleń — analogowego i cyfrowego — trudno się porozumieć, przedstawiła Lisa Feldman Barrett, neurobiolożka, autorka wydanej w Polsce książki „Mózg nie służy do myślenia”. Jej zdaniem w mózgu mamy dwa mechanizmy: dostrajanie i odcinanie, które powodują, że mózg dostosowuje się do otoczenia i jednocześnie pozbywa się wszystkiego, co nie jest nam potrzebne. — Mózg osób z pokolenia baby boomers czy X dostrajał się do innego świata niż mózg ludzi z pokolenia Y i Z. Intensywny jego rozwój przypadał na okres, kiedy świat był analogowy. Informacji było mniej, ludzie musieli więcej rzeczy zapamiętywać, a gdy zajmowali się obowiązkami, zawodowymi czy innymi, to przez dłuższy czas musieli się skupiać na jednym zadaniu. To sprawiło, że w ich mózgu szlaki neuronalne inaczej funkcjonują niż u ludzi młodszych, inny jest sposób organizacji pracy — mówi dr Arciszewska-Leszczuk.
Nie oznacza to jednak, że porozumienie między pokoleniami jest niemożliwe. — Wręcz przeciwnie. Nasze mózgi niezależnie od tego, w jakim czasie się rozwijały, zachowują zdolność do adaptacji i wzajemnego dostrajania. Nawet jeśli wyrośliśmy w różnych światach — analogowym i cyfrowym — możemy uczyć się od siebie nawzajem — mówi dr Arciszewska-Leszczuk i dodaje: — Porozumienie wymaga jednak otwartości i uważności — gotowości do przekroczenia własnych schematów i zrozumienia, że inny sposób nie znaczy gorszy i że jeśli czasem musimy w coś włożyć więcej wysiłku i energii, to nie oznacza, że nie możemy czegoś zyskać. Gdy różne generacje spotykają się z ciekawością zamiast oceny, możliwe jest stworzenie przestrzeni do rzeczywistego dialogu. Bo choć szlaki neuronalne i sposoby przetwarzania informacji przez różne pokolenia mogą się różnić, to wciąż, niezależnie od wieku, możemy tworzyć w naszym mózgu nowe połączenia.