Rodzice już nie radzą sobie z agresją dzieci. „Zamknij się”

9 lat, trzecia klasa: „Żebyś zdechł!”

Barbara, mama trzecioklasistki ze Śląska: – Córka zaprzyjaźniła się ze starszymi o rok dziewczynkami z bloku. Spędzały razem sporo czasu po lekcjach. Jeździły rowerami, tańczyły razem, nagrywały filmiki, jak to dzieci. Chciały te filmiki publikować w sieci, córka prosiła, żebym jej pozwoliła uruchomić konto na YouTubie lub TikToku, ale uznałam, że to stanowczo za wcześnie. Przyjeżdżał do nich rowerem kolega. Raz się pokłócili i on którąś z dziewcząt niegroźnie pchnął. Zwykła sprzeczka między dziećmi. Następnego dnia zupełnie przez przypadek usłyszałam, jak dziewczynki temu chłopcu chcą coś wysłać na WhatsAppie. Zapytałam, o co chodzi. I córka puściła mi to nagranie. Mówiły m.in.: „Życzymy ci, żebyś zdechł”, „żryj trawę od spodu”, „będziesz gnił, a my się będziemy śmiały”.

Musiałam wyjść z domu, żeby się uspokoić. Po powrocie rozmawiałyśmy. Córka powiedziała, że to w sumie jej koleżanki zrobiły, ona się tylko przyglądała, ale nie widziała w tym nagraniu nic złego. Zapytałam, czy pomyślała, jak się będzie czuł ten chłopiec. Odpowiedziała: „Przecież tak się tylko mówi”.

Wystawieni, znieczuleni

Dlaczego dzieci używają tak brutalnego języka? Pytam pedagoga Jacka Pyżalskiego, profesora na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM w Poznaniu, który specjalizuje się w profilaktyce przemocy rówieśniczej.

– Nie można języka dzieci i młodzieży analizować w oderwaniu od języka, jakim mówią dorośli – przestrzega Pyżalski. – Przecież politycy od lat nie mówią już dyplomatycznie. Taki język, jakiego dzisiaj używają, 20 lat temu wywołałby skandal i pozbawił ich stanowisk. Dziś jest normą, a nawet w każdej partii politycznej są aktywiści przypisani do ostrzejszych wypowiedzi. Mamy też popkulturę z reality show, najczęściej opartych na wulgarnych zachowaniach. Dawniej to się nie mieściło w głowie ani w programach telewizyjnych, dziś jest najchętniej oglądane.

– Do tego internet, gdzie młodzi ludzie spotykają się z treściami o bardzo różnym charakterze: np. z celowo dezinformującymi albo z wulgaryzmami. No i w tych warunkach my, „kulturalni” dorośli, zastanawiamy się, co z tymi dziećmi jest nie tak – mówi prof. Pyżalski.

Non stop wystawione na wulgarne, brutalne treści dzieci najpierw je chłoną i przyswajają dla swoich potrzeb. W końcu się na nie znieczulają. Nie w taki sposób, że przestają to postrzegać jako atrakcję, ale coraz łatwiej jest im kogoś zranić, łatwiej zadać ból, wyśmiać albo – w końcu – prześladować.

– Powinniśmy to uznać za normę?

– Słaba ta norma. Namawiałbym raczej do pracy nad tym, żeby pokazać dzieciom inne wzorce – mówi prof. Pyżalski. 9-latek nie do końca zdaje sobie sprawę z tego, jaka jest waga słów, po które sięgnął.

– W internecie młodzi ludzie są w sytuacji podobnej jak bohaterowie słynnej powieści „Władca much”, którzy na wyspie zostali odcięci od normatywnej kontroli. Młodzież w internecie komunikuje się głównie w zamkniętych grupach, do których dorośli nie mają dostępu. Nie ma więc nikogo, kto by ostrzegł dzieci przed przekroczeniem normy i wskazał lepszy wzorzec – mówi prof. Pyżalski.

10 lat, czwarta klasa: „No i gówno, śmieciu!”

Karolina, wychowawczyni czwartej klasy podstawówki w małej miejscowości nieopodal Warszawy, pokazuje mi screeny konwersacji uczniów z Instagrama.

10-letnie dzieci pokłóciły się o zadanie domowe. Dyskusję zakończyły tak:

On: Zamknij piz***!

Ona: Ssij kulę!

On: Zaraz ci wyjeb***!

Ona: No i gówno, śmieciu!

– Od września rozmawiam z nimi o szacunku, empatii i trosce o drugiego człowieka. Staram się zbudować w klasie współpracę. Żadnego, nawet drobnego przejawu nie pozostawiam bez reakcji. A oni i tak sobie cisną w komunikatorach! – mówi przerażona nauczycielka. Jej czwartoklasiści, kiedy chcą obrazić rówieśników, mówią np.: „Mieszkasz pod mostem” albo „Twój ojciec to gej”.

– Pytam ich, czy tata kolegi sobie na to zasłużył. Czy wiesz, co to znaczy gej? Nie przyjmują do wiadomości. Zapytałam w końcu, dlaczego się tak źle do siebie odnoszą.

– Przecież to jest normalne! – odpowiedzieli.

– A chcielibyście, żebym ja tak do was mówiła?

– No, nie…

Karolina wysłała rodzicom w Librusie fragment przepisów o demoralizacji – można za to dostać kuratora, starsze dzieci mogą trafić nawet do poprawczaka. A jednym z przejawów demoralizacji jest wulgarne słownictwo. Po tym liście na chwilę przycichło.

Wyluzowani i agresywni

– Popkultura jest tak spornografizowana, że już do mainstreamu przedostały się stamtąd sformułowania i są sprzedawane jako norma. Używanie ich ma być wyrazem wolności, świadczyć o tym, że wypowiadający te słowa jest cool, wyluzowany – mówi Małgorzata Michel, profesor pedagogiki na Uniwersytecie Jagiellońskim, specjalistka od resocjalizacji, która pracuje z dziećmi ze środowisk defaworyzowanych.

Problem polega na tym, że dla coraz młodszych dzieci, już w wieku 9-11 lat, język wulgarny stał się językiem codziennej komunikacji. A kiedy używają tego języka świadomie, problem tylko narasta. – To język pełen pogardy dla drugiego człowieka. Odhumanizowany i agresywny. Nie pozostanie bez wpływu na rozwój osobowości i relacje tych dzieci – mówi Michel. – My to sobie lekceważymy, mówimy: ach, to dzieci, one z tego wyrosną. Nie zdajemy sobie sprawy, jak ogromne szkody to może przynieść. Ile razy młody człowiek może bez szwanku na emocjach usłyszeć od kogoś: „Zamknij piz***”? Albo że jest „jeb*** kur***?”. Zaraz zacznie uprawiać seks i na to się nałoży cały ten szlam, całe to szambo wulgaryzmów.

A może nie reagować?

Jest taki etap rozwojowy – w wieku 3-5 lat – kiedy dziecko zaczyna używać słów związanych z wydalaniem lub organami płciowymi. Chętnie rysuje kupę, upaja się takimi słowami jak „dupa” czy „pierdy”. Z przedszkola przynosi nowinki typu „siusiak” i tym się ekscytuje. Na tym etapie rzeczywiście lepiej odwrócić uwagę dziecka i nie reagować. Inaczej będzie się coraz bardziej domagało naszej uwagi i używało tych słów celowo. Ten etap powinien minąć około szóstego roku życia. Co innego jednak starsze dzieci.

– Jeżeli nastolatka grozi koledze, że go zaje***, to musimy jednak przyjąć, że naprawdę chciałaby mu coś zrobić. W takim wypadku powinniśmy reagować – mówi prof. Michel.

Gordon Allport, amerykański socjolog, który wyjaśniał, jak powstawały i działały XX-wieczne totalitaryzmy: nazizm, faszyzm i komunizm oraz jaki mechanizm doprowadził do ludobójstwa, u podstawy swojej słynnej piramidy nienawiści umieścił język.

– Język nienawiści ma źródło w tym, jak myślimy o innych ludziach. Jeśli uważamy, że są gorsi, używamy wobec nich pełnego wulgaryzmów języka. Często określenia neutralne przejmują tę funkcję. Dlaczego obrażamy innych określeniami neutralnymi typu: gej albo baba? – robimy to wtedy, gdy uważamy, że gej czy baba to gorszy rodzaj człowieka. Jak nazywamy mężczyznę, któremu chcemy okazać pogardę? Ciota, pedał, gej. Mówimy: „Mażesz się jak baba”. Albo: „Kopiesz piłkę jak piz***”. Poniżamy, bo kobiecość traktujemy jak coś gorszego. Dlatego „ty szmato” jest tak bardzo obraźliwe. A teraz tego uczą się dzieci od siebie nawzajem – przypomina prof. Michel. – Widzimy, że to idzie jak domino – w ostatnich sytuacjach na polskich ulicach dochodzi do samosądów w wykonaniu nastolatków. Chłopiec w Zamościu zginął, młoda dziewczyna się temu tylko przyglądała. To się nie bierze z niczego.

12 lat, piąta klasa: „Wyliż mi!”

Julita, szkolna psycholog w dużym mieście na północy Polski, przyjmuje w gabinecie zrozpaczonych rodziców czwartoklasistki. Dziewczynka jest drobniutka, ma jeszcze dziecięcy głosik, wydaje się delikatna. Bardzo elokwentna, ma duży zasób słownictwa, w szkole radzi sobie świetnie, a według nauczycielskich kategorii jest grzeczna. W domu stawia się na edukację, ale bez wygórowanych oczekiwań – przeciętna, inteligencka rodzina, żadnych zaniedbań, zero patologii. Tylko że w notesie tej dziewczynki matka odkryła niedawno dziwne opowiadanie.

Fabuła została oparta na motywie porwania. Dziewczynka opisała precyzyjnie, jak wraz z koleżanką uprowadzają kolegów z klasy. Wiążą ich łańcuchami, u nóg i rąk, w pustym pokoju. Następnie zrywają z nich po kolei ubrania wierzchnie, wreszcie bieliznę. Potem przypalają ich torsy papierosami i wielokrotnie gwałcą. Na końcu wszystkich mordują. – To tekst z najostrzejszego porno. Padały w nim słowa, których nie spodziewałabym się usłyszeć od dzieci, jak np. „anal”, „stanął mu” czy „wyliż mi” – opowiada wstrząśnięta psycholożka. Dziewczynka nie umie wytłumaczyć, skąd pomysł na tak drastyczną historię. – Tak jakoś nam wyszło – mówi.

17 lat, technikum: „Sama się ruch***!”

– Dla dorosłych przeklinanie jest sposobem na regulację emocji. Coś cię wkurzy albo zaboli, rzucisz słowem na „k” i trochę pary uleci – mówi Anna Dziewulska, psycholożka pracująca w nurcie rodzicielstwa bliskości. – Dziecko potrzebuje jeszcze silniejszych strategii, bo odczuwa znacznie więcej napięć niż ukształtowany dorosły człowiek. Jak ma to napięcie wyładować? Wyobrażam sobie, że nieprzeklinanie musi być bardzo trudnym wyjściem dla młodych ludzi – mówi.

– „Ch***” i „kur***” nie są już przekleństwami. „Szmato” mówią teraz dziewczęta do siebie i to jest na porządku dziennym, „pizdecz***” uważają za czuły zwrot – mówi Bożena, nauczycielka w technikum medycznym na Śląsku.

Z jedną z klas już drugi rok intensywnie pracują wychowawczo z pomocą szkolnego psychologa. Jest tam silny podział na dwa obozy i rywalizacja. – Jedną grupę skupiła wokół siebie instagramerka bez zahamowań. Używają głównie wulgaryzmów, wypaczających intymność. Agresji i dominacji jest między nimi tak dużo, że podczas zajęć mam ścianę milczenia. Nawet się nie uśmiechają, tak się boją, że zostaną za to obsmarowane w sieci. Narzędziem przemocy jest słowo. Normalnej konwersacji brak, jedynie wylewanie pomyj. Jak wchodzę do nich na lekcje, wątpię, że mam za sobą kilkanaście lat nauczycielskiej pracy. Psycholożka za każdym razem wychodzi podłamana. Zazwyczaj proszę uczniów o feedback, w tej klasie zapytałam m.in., czy odpowiada im program zajęć. W odpowiedziach przeczytałam potem: „No chyba, kur***, że nie odpowiada”. A na pytanie: „Jakie polecasz rozwiązania dla urozmaicenia lekcji?”. Odpowiedź: „Pejcze i bicze”. W korespondencji między nimi znalazłam takie sformułowania: „ty zjeb*** piz***”, „sama się ruch***”, „ciebie to nawet X (najbrzydszy uczeń) by nie wyru***”. Pytam ich, dlaczego tak się do siebie odnoszą? Udają zdziwienie: „Ale o co pani chodzi?”.

– Często słyszę od uczniów: „Muszę się tak zachowywać, bo inni pomyślą, że jestem słaby”. A ten, kto przeklina, jest silny – mówi Dziewulska. – Jesteśmy społeczeństwem, które kultywuje model silnej jednostki. Wychowujemy dzieci w przekonaniu: musisz być silny, musisz być agresorem, żeby sobie poradzić. Nie premiujemy współpracy. A potem dziwimy się, jak dzieci próbują się dopasować.