To, że literackiego Nobla dostał László Krasznahorkai, w żaden sposób mnie nie zaskoczyło, nie tylko dlatego, że od lat pojawiał się na listach bukmacherów, jesienią każdego roku ogłaszających, kto ma szanse na nagrodę Akademii Szwedzkiej. Nie zaskoczyło mnie to, bo powieści Krasznahorkaia opowiadają o rozpadzie świata, o zbiorowym szaleństwie zupełnie zwykłych ludzi, a ludzkość popada w zbiorowy obłęd.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
My zaś patrzymy z trwogą na to, jak nasz, wydawało się, ułożony i bezpieczny świat pęka, rozpada się i nic, co miało trwać wiecznie, nie przetrwa tej katastrofy.
Książki Krasznahorkaia wyszły w Polsce już lata temu, w internetowych aukcjach osiągały kosmiczne ceny, w bibliotekach ustawiają się po nie kolejki jak w PRL po mięso, ale będą wznawianie, więc nie musicie się rujnować. Cierpliwości, a zostanie ona wynagrodzona, bo nieczęsto mam tak silne przekonanie, że werdykt noblowski jest trafiony w dziesiątkę.
Pierwszą rzeczą, którą zrobiłem po ogłoszeniu werdyktu Akademii, było puszczenie piosenek zespołu Balaton. Nie ma się co dziwić, bo za tą przyjemną nazwą i kojarzącą się z wakacjami kryje się może najbardziej dojmująca węgierska muzyka, ponura jak listopadowa noc. Szef Balatonu Mihály Víg nie dość, że robił muzykę do filmów Béli Tarra na podstawie książek Krasznahorkaia, to jeszcze zagrał główną rolę w „Szatańskim tangu”. Rolę kluczową, bo fałszywego proroka Irimiása. A ponieważ nadchodzi czas fałszywych proroków, obiecujących powszechne zbawienie, jeśli tylko pójdzie się za nimi, porzucając wszystko, to zarówno powieści Krasznahorkaia, jak i filmy Tarra nabierają złowieszczej aktualności.
Poza tym Víg nagrywał muzykę do mnóstwa innych filmów. Czy pamiętacie zaiste kultowy węgierski „Eskimosce jest zimno”? Piękny i młody Bogusław Linda grał klawiszowca alternatywnego zespołu. Sceny z Lindą udającym, że umie grać na klawiszach, należą do najgorzej zagranych scen grania na klawiszach w kinematografii. Nie tylko dlatego że na pianinie obowiązkowo stoi butelka wódki, ale dlatego że ręce Lindy niemal nieruchomo leżą na klawiaturze. W tym filmie Linda był wybitnym pianistą światowej sławy, wplątującym się w poroniony romans ze śpiewającą żoną grającego na perkusji głuchoniemego pracownika zoo. Niech ten opis wam wystarczy dla zrozumienia krętych ścieżek węgierskości. Dodam tylko, że śpiewającą żonę głuchoniemego perkusisty zagrała Marietta Méhes, wówczas wokalistka kultowego zespołu Trabant, dla którego muzykę pisał oczywiście Mihály Víg.
Chcę powiedzieć, że jeśli ktoś koniecznie pragnie dokopać się do najgłębszych pokładów węgierskiej depresji, to poprowadzi go tam trójca: Krasznahorkai, Tarr, Víg. Przeczytajcie powieści Krasznahorkaia, obejrzyjcie filmy Tarra, posłuchajcie muzyki Víga i jeśli to przetrwacie bez choćby jednej próby skończenia ze swoim nieszczęsnym życiem, to znaczy, że już rozumiecie, co to znaczy być Węgrem.
Niekoniecznie Węgrem z kosmopolitycznego Budapesztu, ale Węgrem z miasteczek i wsi Wielkiej Niziny, skąd przecież pochodzi też Krasznahorkai, urodzony w mieście Gyula, tuż przy granicy rumuńskiej. I choć jego najsłynniejsze, pierwsze powieści, „Szatańskie tango” i „Melancholia sprzeciwu”, powstawały w schyłkowej komunie, fenomenalnie pokazując rozpad systemu i kompletną degrengoladę społeczeństwa, to historia zaczyna się powtarzać, i to wcale nie jako farsa. Znów nadchodzą czasy oszustów, manipulantów i populistów, a „Szatańskie tango” jest wybitną metaforą politycznego populizmu.
„Szatańskie tango” okryło się legendą jako powieść i jeszcze bardziej legendą jako film Tarra. Nie zadrży mi ręka, żeby napisać, iż oglądanie „Szatańskiego tanga” było przeżyciem mistycznym i to nie dlatego wcale, że jest to siedmiogodzinny film czarno-biały. Siedziałem w budapeszteńskim mieszkaniu przed telewizorem w stanie hipnozy, ponieważ „Szatańskie tango” hipnotyzuje od pierwszej minuty. Wyobraźcie sobie niekończącą się scenę przedstawiającą stado krów idących przez błoto, a wy zamiast natychmiast przełączyć na normalny film akcji, wpadacie w trans i trwacie w tym stanie cały dzień. Oczywiście obejrzałem też „Szatańskie tango” w kinie, ale wówczas w połowie była przerwa, niczym w teatrze, a ten film warto oglądać bez żadnej przerwy, chyba że wymuszonej fizjologią.
Z pewnością widzieliście i pamiętacie multum paraliżujących scen filmowych, ale jeśli ktoś nie widział dziesięciominutowej sceny zbiorowego pijackiego tańca w wiejskiej karczmie w „Szatańskim tangu”, ten nie widział paraliżujących scen.
Podobnie jak pierwsza scena z „Harmonii Werckmeistera”, ekranizacji „Melancholii sprzeciwu” Krasznahorkaia: listonosz Valuska przychodzi do zapyziałej karczmy i rozpoczyna ledwo trzymającej się na nogach klienteli swoją opowieść o kosmosie. Ustawia pijanych, niechlujnych facetów w Ziemię, Słońce i planety, a ci rozpoczynają niemy taniec jako ciała niebieskie, kręcąc się wokół własnych osi.
Cały ten świat Krasznahorkaia i Tarra jest rozpaczliwym pijackim tańcem ludzi pozbawionych nadziei i przyszłości, dogorywających w wiejskich knajpach i czekających na Mesjasza, czy na diabła, czy proroka. W przerażeniu czekają na kogokolwiek, kto zdejmie ich z tej karuzeli beznadziei, na której kręcą się przez całe życie. To, że w filmach Tarra według książek noblisty nieustannie wieje, leje jak w biblijnej opowieści o potopie, a ludzie i zwierzęta opornie brną przez wszechobecne błoto, nadaje bardzo dziwne piękno tym filmom. Zachwycasz się tymi zdjęciami i za nic nie chciałbyś znaleźć się w tym upiornym krajobrazie.
Do mieściny, gdzie rozgrywa się akcja „Melancholii sprzeciwu”, a zatem także filmowych „Harmonii Werckmeistera” przybywa wędrowny cyrk, którego główną atrakcją jest truchło olbrzymiego wieloryba. I ten wieloryb spełnia rolę zapalnika, powodującego zbiorowy wybuch agresji mieszkańców mieściny zapomnianej przez Boga, ale najwyraźniej nie przez szatana. Ludzie demolują miasteczko, sami nie wiedząc, dlaczego to czynią. Mieszkańców wioski w „Szatańskim tangu” z kolei do zbiorowego amoku doprowadza przybycie do nich dwóch włóczęgów, Irimiása i Petriny, którzy mają z tego domu niewoli wyprowadzić mieszkańców wsi. To jest najmocniejszy obraz moralnej degrengolady, jaki widziałem, i najbrutalniejszy obraz ludzkiej rozpaczy. Tyle że prorok Irimiás jest milicyjnym kapusiem, elokwentnym oszustem i nie zbawi ich, za to zawładnie ich duszami i umysłami przeżartymi przez tanią palinkę.
Człowiek nie może żyć bez złudzeń — wiedzą o tym Irimiás i Petrina, wiedzą o tym dyrektorzy wędrownych cyrków i wiedzą o tym szarlatani i hochsztaplerzy. Wiedzą o tym ludzie, którzy obiecują, że poprowadzą was ku lepszej przyszłości, że skończą się wasze udręki i odnajdziecie sens życia. I nagle okazuje się, że poszliście na zatracenie.
W „Potępieniu” Tarra według scenariusza Krasznahorkaia też tańczą straceńczo, też wciąż pada apokaliptycznie, a bohater brnie przez błoto. Bar Titanik, gdzie wszyscy zapijają się smętnie przy akompaniamencie piosenek o tym, że wszystko skończone, nic nie ma sensu, nic się nie zdarzy, jest i tak najsensowniejszym miejscem w tym świecie pozbawionym nadziei i wypełnionym straceńczą rozpaczą.