Każdy Polak co jakiś czas „rozpowszechniał” jakiś polityczny dowcip. Każdego więc dałoby się w PRL zamknąć do więzienia.
Prokurator po rozprawie sądowej zatacza się ze śmiechu.
– Co cię tak rozbawiło? – pytają koledzy.
– Usłyszałem wspaniały dowcip polityczny – odpowiada.
– Opowiedz.
– Nie mogę. Zażądałem za niego pięć lat więzienia.
Jedna z nielicznych przyjemności PRL, których dziś mi brakuje, to właśnie dowcipy polityczne – zwane wówczas kawałami. Każdy Polak codziennie słyszał przynajmniej jeden taki żart. To akurat piszę całkiem serio. Kpiono z ustroju, z rządzących, z pustek w sklepach. Żart był jak kieliszek wódki – poprawiał humor i rozmywał rzeczywistość.
To coś w rodzaju współczesnych memów. Kawały zawsze były głęboko osadzone w rzeczywistości, którą obśmiewały. Określały też stosunki między osobami, które je opowiadały. Zwykle krążyły w gronie zaufanych. Opowiadano je w pracy albo na spotkaniach towarzyskich. Z reguły składały się z prostego pytania i przewrotnej odpowiedzi:
– Dlaczego komuniści nie lubią zabawy w chowanego?
– Bo boją się, że nikt ich nie będzie szukał.
Albo:
– Dlaczego wszyscy wstają podczas skandowania „Bierut! Bierut!”?
– Żeby nie siedzieć.
W karanie za kawały jednak nigdy bym nie uwierzył. Do więzienia za dowcip? Nawet w komunistycznej Polsce Ludowej? Bez żartów!
Ale w 1990 r. – tuż po upadku PRL – napisałem na warszawskim wydziale prawa pracę magisterską o artykule 22 małego kodeksu karnego. Groził więzieniem za rozpowszechnianie fałszywych informacji.
Ten przepis zawsze kojarzył mi się z „Paragrafem 22” Josepha Hellera. Bo jedno i drugie to symbol absurdu.
Mały kodeks karny wprowadzono wkrótce po wojnie, aby nowym, komunistycznym władzom pomóc w zagarnianiu władzy. Po ludzku zaś mówiąc, aby w więzieniach pozamykać przeciwników komunizmu.
Artykuł 22 ostrzegał: „Kto rozpowszechnia fałszywe wiadomości, mogące wyrządzić istotną szkodę interesom Państwa Polskiego, bądź obniżyć powagę jego naczelnych organów, podlega karze więzienia do lat 5 lub aresztu”.
Owo przestępstwo popularnie nazywano „szeptaną propagandą”. Przeglądając akta sądowe z pierwszych powojennych lat, poznałem losy ludzi, których skazano za żartowanie albo po prostu powtarzanie plotek. A to ktoś twierdził, że w Lublinie z obrazu Matki Boskiej ciekną łzy (pewien fryzjer dostał za to dwa lata), a to, że w Polsce pracę dostają tylko partyjni (szyfrant z polskiej ambasady w USA – pięć lat za kratami). A już klasyczny przykład nieprawdziwych informacji w tamtej epoce to chlapanie po pijaku, że obecnie ci, którzy rządzą Polską, przed wojną pasali krowy. Co było półprawdą, bo Gomułka rzeczywiście pasał, ale Bierut był przecież nawet działaczem spółdzielczym.
Poznałem też różne prawnicze wykładnie określenia „rozpowszechnianie”. Naczelny Sąd Wojskowy w listopadzie 1947 r. uznał, że rozpowszechnianie to po prostu przekazanie wiadomości innym. Przy czym „inni” to mogła być tylko jedna osoba. Bo wiadomo, ja powiem tobie, a ty szepniesz komuś – i już, nowa władza upadnie od śmiechu.
Formalnie artykuł 22 nie celował w ludzi, którzy opowiadali dowcipy polityczne. Ale w praktyce oskarżano na przykład za przejawy humoru sytuacyjnego. Był taki ksiądz Marian Pirożyński, przedwojenny odpowiednik ojca Rydzyka, też zakonnik, który przestrzegał przed czytaniem Stendhala, Dickensa, Balzaka i innych pornografów. Po wojnie zarzucono mu, że zakpił z ambony z robotniczego święta. Namawiał, aby ludzie podeszli bliżej ołtarza, bo przecież podczas obchodów 1 maja nogi ich nie bolały.
Karanie za opowiadanie dowcipów to rodzaj terroryzmu państwowego. Ten przepis wymierzono w niemal wszystkich Polaków. Każdy co jakiś czas „rozpowszechniał” jakiś dowcip. Każdego więc dałoby się zamknąć do więzienia.
Przytaczając dowcipy z lat Polski Ludowej, łatwo narazić się na oskarżenie, że to przecież „suchary”, czyli żarty niezbyt śmieszne i mocno już zużyte. Trudno jednak o nowe dowcipy z PRL. Na szczęście.
Niestety, Instytut Pamięci Narodowej na żartach się nie zna. Nigdy nie przyznał grantu na zapisanie dowcipów z myślą o przyszłych pokoleniach. Młodzi Polacy wielu z nich oczywiście nie znają. Kawały też coraz częściej wymagają tłumaczenia z PRL-owskiego na polski. Z czasem będą wymagać jeszcze więcej przypisów. Cóż bowiem pokolenie Z zrozumie z hasła: „Tak czy owak Zenon Nowak”?
To akurat odwołanie do personaliów niezatapialnego działacza partyjnego. Choć „niezatapialność” może kojarzyć się z przeróżnymi współczesnymi działaczami skaczącymi z partyjnego na partyjny kwiatek.
Ówczesną kawalarską naturę Polaków i ich stosunek do PRL doskonale oddaje jeden z moich ulubionych żartów:
Do taksówki wsiada pasażer i od razu zaczyna psioczyć na rząd.
Taksówkarz odwraca się do niego i mówi: Panie szanowny, socjalistyczny ustrój popiera 99 proc. Polaków. To dlaczego ja zawsze muszę wozić ten pozostały 1 proc.?
