Kiedy w czerwcu amerykański dziennikarz przyznał się do działania na rzecz chińskiego wywiadu, był to kolejny sygnał pokazujący skalę globalnej aktywności szpiegowskiej Pekinu. Sprawa Thomasa Paukena II wpisuje się w szerszy trend rosnącej liczby aresztowań i wyroków związanych z działalnością na rzecz Chin.
Według amerykańskich prokuratorów Pauken współpracował z chińskimi mediami państwowymi, w tym agencją Xinhua, a jednocześnie otrzymał co najmniej 100 tys. dol. za działania podejmowane w interesie chińskiego rządu. Zdaniem śledczych próbował na polecenie Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego Chin infiltrować amerykańskie środowiska polityczne, zbierać informacje o wyznaczonych osobach i przekazywać je chińskim oficerom wywiadu.
— Według własnych słów Thomas Pauken nie tylko próbował infiltrować amerykańskie środowiska polityczne na polecenie chińskiego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, ale także zbierał informacje o swoich amerykańskich celach i przekazywał je swoim chińskim oficerom wywiadu — powiedział Roman Rozhavsky, zastępca dyrektora Wydziału Kontrwywiadu i Szpiegostwa FBI.
Przyznanie się Paukena do winy jest tylko jednym z coraz liczniejszych przypadków. Miesiąc wcześniej do winy przyznała się także Eileen Wang, burmistrzyni Arcadii w Kalifornii, która zgodziła się na ugodę w sprawie działania jako nielegalna agentka Chin. Według Departamentu Sprawiedliwości Wang, wybrana do rady miejskiej w listopadzie 2022 r. i pełniąca funkcję burmistrzyni od lutego 2026 r., w latach 2020-2022 działała pod kierunkiem chińskich urzędników. Miała promować interesy Pekinu w Stanach Zjednoczonych za pośrednictwem strony internetowej skierowanej do społeczności chińsko-amerykańskiej.
— Chińska Partia Komunistyczna stosuje strategię „zalewania strefy”, wysyłając coraz więcej agentów i pośredników, by zdobywać polityczną i gospodarczą przewagę nad Zachodem, który w Pekinie postrzegany jest jako znajdujący się w fazie schyłku — powiedzieli eksperci w rozmowie z „Newsweekiem”. Doniesienia o podejrzanej działalności wywiadowczej związanej z Chinami pojawiają się dziś regularnie, od Norwegii i Niemiec po Koreę Południową oraz inne liberalne demokracje.
— Mówimy o gigantycznej maszynie szpiegowskiej Chin — powiedział I-Chung Lai, prezes tajwańskiego think tanku The Prospect Foundation. — Chiny wysyłają wielu ludzi, zbierają każdą możliwą informację i potem składają je w całość w centrali — dodał.
W maju norweskie służby zatrzymały obywateli Chin w dwóch niezależnych śledztwach dotyczących podejrzeń o działalność szpiegowską. W jednej ze spraw kobieta miała próbować przemycić 22-tonowy odbiornik satelitarny na wyspę wykorzystywaną do wrażliwych testów i startów rakietowych.
Lai przyznał, że nie zna szczegółów dochodzenia, jednak jego zdaniem operacja mogła być powiązana z osobą związaną zawodowo z Chińską Armią Ludowo-Wyzwoleńczą (PLA).
— Żeby sprowadzić taki sprzęt, trzeba wiedzieć, jak go zmontować i używać, a to oznacza, że ta kobieta prawdopodobnie była przeszkolonym żołnierzem PLA — stwierdził.
W maju niemieckie służby zatrzymały również małżeństwo podejrzane o współpracę z chińskim wywiadem. Według prokuratury para miała działać na rzecz nieujawnionej agencji wywiadowczej z Chin, której celem było pozyskiwanie wiedzy naukowej i technologicznej o potencjalnym zastosowaniu wojskowym.
W tym samym miesiącu sąd w Korei Południowej skazał dwóch obywateli Chin za fotografowanie południowokoreańsko-amerykańskich baz wojskowych oraz lotnisk. Był to pierwszy przypadek skazania cudzoziemców na podstawie ogólnych przepisów szpiegowskich obowiązujących w tym kraju.
Skąd więc bierze się wzrost liczby takich spraw? Zdaniem ekspertów Chiny są przekonane, że Stany Zjednoczone i inne demokracje Zachodu zmagają się z pogłębiającymi się podziałami wewnętrznymi. W Pekinie panuje przekonanie, że polityka Donalda Trumpa dodatkowo osłabia spójność tradycyjnego sojuszu zachodniego, tworząc przestrzeń do rozszerzania chińskich wpływów politycznych i gospodarczych.
Na to nakładają się obawy Chin związane z własną słabnącą gospodarką i próbami ograniczania dostępu do zaawansowanych technologii na arenie międzynarodowej — zauważył Lai. Chiny są przekonane, że rywalizacja ze Stanami Zjednoczonymi rozstrzygnie się na polu naukowym i technologicznym, o czym publicznie mówią przywódcy KPCh, w tym Xi Jinping. — Zdecydowanie Chiny nasilają swoje działania wywiadowcze, zwłaszcza teraz, kiedy gospodarka słabnie i nie mogą pozyskiwać technologii tak łatwo jak wcześniej — powiedział Lai.
Podobnego zdania są inni eksperci. — Chińskie służby bezpieczeństwa mają coraz większe wymagania w związku z bardziej asertywną polityką zagraniczną Xi Jinpinga — powiedział „Newsweekowi” Matthew Brazil, współautor książki „Chinese Communist Espionage, An Intelligence Primer” i współpracownik The Jamestown Foundation w Waszyngtonie. — Skoro Chińczycy nasilają swoje działania, naturalnie będzie ujawnianych coraz więcej przypadków.
Działania te mają wymiar globalny. — Chiny dysponują zasobami. Mają interesy na całym świecie… Jeśli jesteś światowym supermocarstwem, musisz mieć zasięg globalny — powiedział trzeci ekspert, który bezpośrednio zetknął się z wywiadem w Chinach i poprosił o anonimowość, by wypowiadać się swobodnie.
Ambasada Chin w Waszyngtonie nie odpowiedziała na prośbę o komentarz.
Jak wykryć szpiegów
Według Laia ustalenie priorytetów chińskiego wywiadu nie jest szczególnie trudne. Wystarczy sięgnąć do rządowego Raportu z Wykonania Prac, przedstawianego co roku podczas obrad parlamentu i konferencji konsultacyjnej w Pekinie. Dokument zawiera zarówno podsumowanie najważniejszych osiągnięć z poprzedniego roku, jak i cele wyznaczone na kolejne miesiące.
— Zwykle raport pokazuje, na czym władze chcą się skupić w najbliższym czasie. Jeśli prześledzi się te priorytety, można później dostrzec działania wywiadowcze wspierające ich realizację — tłumaczy Lai.
— Chińscy agenci bywają czasem nieostrożni, zostawiając w telefonach wiadomości obciążające ich samych. Ale to raczej skutek ogromnej różnorodności chińskiej machiny wywiadowczej — komentuje Lai. — Przede wszystkim to wielka machina i… trudno mówić o jednym centralnym koordynatorze, bo składa się ona z wielu agencji — wyjaśnia. Ważną rolę odgrywają tu nietradycyjni zbieracze informacji, np. studenci. — Jeśli chodzi o „małe płotki”, czasami są dobrze wyszkolone, a czasami nie — dodaje Brazil.
Nie wiadomo dokładnie, jak liczne są chińskie służby wywiadowcze, ale Brazil spotkał się z szacunkami, że samo Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego (MSS) — czyli główna cywilna agencja wywiadowcza Chin — zatrudnia 100 tys. ludzi.
— Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego jest pewnie jeszcze większe — mówi Brazil. — Do tego dochodzą agencje wojskowe: Information Support Force, zajmujące się wywiadem radiowym i wojną elektroniczną, Cyberspace Force odpowiadająca za stacje nasłuchowe i strategiczne obiekty, oraz Aerospace Force zajmujące się fotografią satelitarną. Te jednostki są wyspecjalizowane. Swoją działalność wywiadowczą prowadzą też Departament Pracy Frontu Jedności, Departament Propagandy i chińskie MSZ.
A liczba pracowników MSS może być jeszcze większa: według nowego badania Jürgena Kremba z tajwańskiego Uniwersytetu Soochow, we wszystkich prowincjach Chin działa nawet 800 tys. członków struktur wywiadowczych.
— Chiny wolą, by informacje były przekazywane przez ludzi, a nie elektroniczną transmisję danych, bo obawiają się namierzenia lokalizacji agentów przez amerykańskie techniki cyberhakerskie i detekcyjne — wyjaśnia Lai. To może tłumaczyć, dlaczego chińscy szpiedzy wciąż pojawiają się w oczywistych miejscach, takich jak bazy wojskowe czy lotniska, jak miało to miejsce w Korei Południowej. Według południowokoreańskich mediów dwaj skazani mężczyźni mieli przy sobie radio, ale urządzenie nie było aktywne.
Paradoksalnie jednak technologie, w których Chiny dziś przodują, mogą stać się także ich słabym punktem. Rosnące wykorzystanie sztucznej inteligencji prowadzi do sytuacji, którą były oficer wywiadu z jednego z państw zachodnich określa mianem „skrajnej przejrzystości”.
— Utrzymanie agenta lub oficera wywiadu w bezpieczeństwie, a nawet przy życiu, będzie znacznie trudniejsze niż w przeszłości. Nie chodzi już tylko o rozpoznawanie twarzy. Dochodzi identyfikacja sposobu chodzenia i wiele innych metod. Sztuczna inteligencja potrafi błyskawicznie połączyć wszystkie te dane w całość — powiedział.
W poście z 8 lipca na platformie X dyrektor FBI Kash Patel napisał: „Zatrzymano 113 aktywnych szpiegów z zagranicy. Aresztowania kontrwywiadowcze wzrosły o 53 proc.”. W dołączonym materiale wideo stwierdzono, że te aresztowania oznaczają, że „technologia zostaje w kraju, a nasze tajemnice obronne są bezpieczne”. Dodano także, że FBI „w 2026 roku wymusiło wyjazd 62 chińskich szpiegów”, co „całkowicie rozbiło działania Pekinu pod przykryciem”.
Po sprawie Paukena Rozhavsky powiedział, że pokazuje ona „jak daleko Chińska Partia Komunistyczna jest gotowa się posunąć, by podkopać nasze instytucje demokratyczne i ograniczyć nasze wolności polityczne”, ale jednocześnie „dowodzi determinacji FBI w obronie kraju przed zagrożeniami dla naszego bezpieczeństwa narodowego”.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.