Nadmiar bodźców, ciągłe rozproszenie, szum, hałas. Powiadomienia w telefonie, rozmowy, obrazy, dźwięki… To nasza codzienność. Kto tego nie doświadczył? Z każdej strony ktoś lub coś domaga się naszej uwagi. A czego nam najbardziej brakuje?
Żyjemy w stanie nieustannego rozproszenia — w świecie, w którym cisza stała się czymś rzadkim, może nawet luksusowym. Jak często prosimy w myślach o chwilę spokoju? Jak często mówimy „dajcie mi spokój”? Tak bardzo brakuje nam dziś ciszy.
Newsweek Psychologia Mindfulness już w kioskach!
Foto: Fot. materiały prasowe
W takiej rzeczywistości, w tym, co nas otacza, szczególną rolę odgrywa muzyka. Nawet wtedy, kiedy wcale nie zdajemy sobie z tego sprawy. Towarzyszy nam w sklepach, samochodach, przestrzeniach publicznych. W zasadzie jest wszechobecna. Właśnie przez tę wszechobecność bardzo często przestaje być należycie słuchana. Staje się tłem. Produktem do skonsumowania. Elementem codziennego szumu.
A przecież nie zawsze tak było i nie musi tak być. Muzyka nie powinna być akompaniamentem naszego życia. Może być powodem do zatrzymania się. Może być okazją do przeżycia czegoś wyjątkowego. Do czegoś naprawdę pięknego. Jednak żeby to właściwie zrozumieć, musimy zrobić pewne zasadnicze rozróżnienie. Słuchanie nie jest tym samym, co słyszenie. Słuchanie nie polega na analizie ani ocenie. Słuchanie nie jest czymś biernym. Przeciwnie — skłania do bycia obecnym.
Aby słyszeć, potrzebujemy ciszy
Słuchać to znaczy być. To proste zdanie zawiera o wiele więcej sensu, niż mogłoby się wydawać. Znaczy — być tu, gdzie wydarza się dźwięk. Bez uciekania myślą gdzieś indziej. Bez komentowania. Bez porównywania. W istocie przecież wszystko zaczyna się od słuchania. A mówiąc jeszcze precyzyjniej: tworzenie muzyki polega na słuchaniu. Bardziej na słuchaniu niż tworzeniu. Taki paradoks.
Żeby jednak w ogóle móc usłyszeć cokolwiek, potrzebujemy ciszy. To absolutny fundament. Cisza staje się czymś, co uruchamia słuchanie. Cisza jako przestrzeń między dźwiękami. Cisza jako nośnik obecności. Cisza bowiem nie jest brakiem dźwięku. Cisza jest przestrzenią, w której dźwięk może się wydarzyć. Ciekawe, że zbyt krótka cisza może nie zostać zauważona, ale zbyt długa — potrafi być przerażająca. Jednak bez niej wszystko zlewa się w jeden nieczytelny strumień. Dopiero cisza nadaje znaczenie temu, co słyszymy. Można by wręcz powiedzieć, że cisza jest pierwszym dźwiękiem.
Człowiek, który nie znosi ciszy, prawdopodobnie nie usłyszy muzyki
Wyobraźmy sobie prostą sytuację. Ktoś siedzi sam, bez telefonu, swobodnie, spokojnie. Włącza muzykę i pozwala jej wybrzmieć od początku do końca. Nie robi nic więcej. Nie przewija. Nie sprawdza powiadomień. Nie szuka kolejnego utworu. Po prostu słucha. Po prostu jest. Jest obecny. To doświadczenie, choć wydaje się banalne, w dzisiejszym świecie jest już chyba czymś niezwykle rzadkim.
Jednak słuchacz, który wchodzi w taki sposób w muzykę, zaczyna zwalniać. Uwaga się skupia. Pojawia się koncentracja. Wyciszenie. Z czasem pojawia się również kontakt z emocją. Nie jakąś konkretną, nazwaną, ale bezpośrednio doświadczaną. I wtedy dzieje się coś jeszcze. Uważne słuchanie muzyki może nas wprowadzić w stan bycia tu i teraz. W stan, w którym przecież zazwyczaj nas nie ma. Bo na co dzień rzadko jesteśmy naprawdę obecni. Zwykle wracamy myślami do przeszłości albo wybiegamy w przyszłość. Rzadko jesteśmy dokładnie tu, gdzie jesteśmy.
Muzyka daje taką możliwość, ponieważ istnieje tylko w teraźniejszości. Nie da się jej słuchać później ani kiedyś. Ona zawsze wydarza się tylko teraz.
W uważnym słuchaniu dzieje się jeszcze coś niezwykłego. Słuchacz może wejść w niemal tę samą przestrzeń, w której był twórca. Osoba tworząca muzykę w stanie obecności. Bez myśli, bez planu, bez kontroli. W takim stanie dźwięki nie są wymyślane. One się pojawiają. Muzyka wydarza się sama. Jest żywa, nieprzewidywalna, prawdziwa. I jeśli słuchacz naprawdę słucha, ma realną szansę wejść w przestrzeń bliską twórcy. Nie przez zrozumienie, ale przez obecność.
Muzyka zaczyna się tam, gdzie kończy się myślenie
Uważne słuchanie nie polega na tym, żeby coś z muzyki zrozumieć. Polega na tym, żeby na chwilę przestać myśleć i naprawdę być.
Można próbować opisać ten stan, ale każde słowo będzie jednak tylko pewnym przybliżeniem. To moment, w którym niczego nie trzeba planować ani kontrolować. Dźwięki są takie, jakie są. Doświadczenie jest bezpośrednie. Nie ma w nim oceny ani decyzji. Jest tylko bycie. I co najważniejsze, ten stan nie jest zarezerwowany wyłącznie dla twórcy. Jest dostępny również dla słuchacza.
Najczęściej jednak, kiedy słuchamy, dzieje się coś zupełnie innego. Pojawiają się myśli w stylu: podoba mi się, nie podoba mi się, to już gdzieś słyszałem, to jest nudne, to jest ciekawe. Myśli oceniają, porównują, analizują. I co najważniejsze, każda z nich, nawet ta najbardziej niewinna, oddala nas od samego doświadczenia. Zamiast słuchać, zaczynamy komentować. Zamiast być, zaczynamy analizować. I dokładnie w tym momencie tracimy kontakt z muzyką. Nie dlatego, że ona znika, ale dlatego, że przestajemy w niej być w stu procentach obecni. Myśli oddzielają nas od głębokiego doświadczenia. Muzyka zaś zaczyna się tam, gdzie kończy się myślenie.
Nie jest to żadna teoria ani metoda. To doświadczenie dostępne dla każdego. Nie wymaga specjalnych warunków ani przygotowania. Wymaga jedynie chwili zatrzymania. Chwili, w której niczego nie dodajemy. Nie sięgamy po telefon. Nie wypełniamy ciszy kolejnym bodźcem. Muzyka przestaje wtedy być tłem. Zaczyna być przestrzenią.
Może warto czasem nic nie robić. Nie po to, żeby coś osiągnąć, ale żeby zobaczyć, co się wydarzy. Usiąść i słuchać. Bo być może właśnie tam, w tej prostej czynności, na chwilę wracamy do miejsca, w którym naprawdę jesteśmy?
Piotr Krępeć — polski gitarzysta i kompozytor działający w obszarze europejskiej muzyki improwizowanej i jazzu współczesnego. Jego praktyka artystyczna koncentruje się na solowych formach improwizowanych na gitarę barytonową, w których kluczową rolę odgrywają słuchanie, cisza i przestrzeń. Jego muzyka rozwija się powoli, z uważnością na rezonans, fakturę i akustyczne właściwości instrumentu. Współpracował z czołowymi postaciami polskiej sceny jazzowej i improwizowanej, komponował muzykę do filmu i teatru. Dyskografia: albumy solowe „In Substance”, „Movement in Silence” i „Earth” oraz projekty improwizowane, m.in. Impromptu Session z pianistą Krisem Górskim