Iran zaatakował Pakistan, Pakistan odpowiedział. Czy czeka nas eskalacja na Bliskim Wschodzie? Komu na tym najbardziej zależy?
Irański atak rakietowy na pozycje bojowników w sąsiednim Pakistanie rozpoczął nowy rozdział niepokojów na Bliskim Wschodzie. Zaczęło się od wybuchu najbardziej śmiercionośnej w historii wojny w Strefie Gazy, teraz walki rozprzestrzeniają się na wschód w kierunku i tak już niestabilnej sytuacji geopolitycznej w Azji Południowej.
Pakistan, wyrażając oburzenie z powodu tego, co uznał za naruszenie terytorium swojego kraju wymierzone w ludność cywilną, odpowiedział w czwartek na ataki Iranu. Naloty miały miejsce na terytorium Iranu, przygotowały grunt pod potencjalną dalszą eskalację napięć między dwiema „bratnimi” republikami islamskimi, z których jedna posiada broń jądrową.
Procesy mediacyjne zostały już zakłócone, zwłaszcza przez Chiny, które utrzymują pozytywne stosunki z oboma krajami. Ale co będzie dalej z Iranem i Pakistanem, gdy będą nawigować po tym bezprecedensowym starciu na marginesie innych pilnych kryzysów?
— To pytanie za milion dolarów — powiedział „Newsweekowi” Arif Rafiq, prezes nowojorskiej firmy Vizier Consulting, zajmującej się doradztwem politycznym i w zakresie bezpieczeństwa na Bliskim Wschodzie i w Azji Południowej. — Żaden kraj nie chce toczyć międzypaństwowej wojny na wspólnej granicy. Stoją w obliczu zagrożeń o większym znaczeniu strategicznym z innych miejsc. Zarówno Iran, jak i Pakistan, mają wyraźny interes w ograniczaniu tego minikonfliktu.
Pytanie brzmi, w jaki sposób oba kraje radzą sobie z podstawową motywacją swoich ataków: rosnącą presją wewnętrzną, aby wzmocnić pozycję w obliczu szeregu rosnących problemów związanych z bezpieczeństwem w kraju.
Obejmują one zabicie generała brygady Sił Ghods Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) Sayyeda Raziego Mousaviego w ataku powietrznym, powszechnie przypisywanym Izraelowi w Damaszku w Syrii pod koniec grudnia, śmierć personelu wojskowego w ataku na posterunek policji, do którego w tym samym miesiącu przyznała się sunnicka grupa bojowników Jaish al-Adl w pobliżu granicy z Pakistanem oraz atak przeprowadzony przez grupę Państwa Islamskiego w Kermanie na początku tego miesiąca, który był najbardziej śmiercionośnym atakiem bojowników w kraju od czasu utworzenia republiki islamskiej w 1979 r.
— Zwolennicy Islamskiej Republiki Iranu wezwali do zdecydowanej reakcji na te działania, organizując różne spotkania, także na portalach społecznościowych — powiedział „Newsweekowi” Javad Heirannia, dyrektor Persian Gulf Studies w Center for Scientific Research and Middle East Strategic Studies w Teheranie. Jak dodał, drugim głównym celem ataków rakietowych przeprowadzonych na obiekty w Iraku, Syrii i Pakistanie było wycelowanie za granicę.
— Przesłaniem tych ataków dla Ameryki i Izraela było to, że Iran podejmie środki odstraszające współmierne do zagrożeń — powiedział Heirannia. — Teheran wysyła też wiadomość do krajów takich jak Irak, Pakistan i Afganistan, że nie pozwoli sobie na żadne groźby z ich terytorium.
Heirannia dodał, że stopień, w jakim takie operacje mogą faktycznie rozwiązać rosnące obawy Iranu dotyczące bezpieczeństwa, pozostaje niepewny, a potencjał odwrotu jest wysoki, zwłaszcza biorąc pod uwagę znaczną sprawność wojskową Pakistanu i jego strategiczną pozycję w regionie.
— Pakistan jest krajem posiadającym bombę atomową, od dawna wrogo nastawionym do Indii — powiedział Heirannia. — Każdy sygnał odstraszający ze strony Pakistanu na ataki Iranu może być dla Indii wskazówką, co do reakcji Islamabadu. Iran nie ma takich wpływów w Pakistanie jak w Iraku.
— Ponadto armia i niektórzy [inni] rządzący Pakistanem, w tym obecny rząd, nie sympatyzują z Iranem — dodał Heirannia.
Indie były jednym z niewielu krajów, które poparły irański atak, sygnalizując związek z długotrwałymi oskarżeniami Delhi o to, że Islamabad ukrywa grupy bojowników, czemu pakistańscy urzędnicy stanowczo zaprzeczyli. Dwa uzbrojone w broń nuklearną kraje Azji Południowej pozostają w impasie o sporny region Kaszmiru.
Takie wiadomości tylko zwiększyły oburzenie Pakistanu z powodu irańskiego ataku i podsyciły ataki odwetowe, które rzekomo uderzyły w pozycje separatystycznej Armii Wyzwolenia Beludżystanu (BLA) i Frontu Wyzwolenia Beludżystanu (BLF) w południowo-wschodniej prowincji Iranu Sistan i Beludżystan, która graniczy zarówno z Pakistanem, jak i Afganistanem. Jaish Adl, BLA i BLF to oddzielne frakcje prowadzące szerszą rebelię w celu ustanowienia niezależnego państwa w szerszym regionie Beludżystanu, który obejmuje części Iranu, Pakistanu i Afganistanu.
Jak powiedział „Newsweekowi” Arhama Siddiqa z Instytutu Studiów Strategicznych w Islamabadzie, „niezależnie od nacisków wewnętrznych, irańskie uderzenie było poważnym naruszeniem suwerenności Pakistanu”.
— To działanie Iranu jeszcze skomplikowało sytuację na Bliskim Wschodzie. Rezultatem może być regionalna eskalacja — powiedziała Siddiqa.
— Rozwój sytuacji stwarza poważne ryzyko uwikłania wszystkich krajów sąsiadujących z Iranem, co jest scenariuszem, na który społeczność globalna, a w szczególności region, po prostu nie może sobie pozwolić. Sytuacja poszła w kierunku eskalacji, wbrew wspólnemu interesowi/pragnieniu utrzymania stabilności — mówi Siddiqa.
Wspólne dążenie Iranu i Pakistanu do stłumienia rebelii na niespokojnej granicy okazało się punktem współpracy dla obu narodów. Ta współpraca przez lata była jednak zakłócana przez niewywiązywanie się ze zobowiązań.
Według Syeda Ali Zia Jaffery’ego, zastępcy dyrektora Centrum Badań nad Bezpieczeństwem, Strategią i Polityką z siedzibą w Lahore, „stosunki Pakistan-Iran były serdeczne i stabilne”.
— To jeden z powodów, dla których to dwustronne użycie siły nazywane jest „odważnym”— powiedział „Newsweekowi” Syed Ali Zia Jaffery. Dodał, że „szybka reakcja” Pakistanu na irańskie ataki „jasno określiła czerwone linie”.
— Jeśli Iran zdecyduje się na podjęcie tak ryzykownych działań przeciwko Pakistanowi, nie będzie w stanie niczego osiągnąć. Jeśli już, to będzie musiał stawić czoła potężnemu wyzwaniu militarnemu na wschodniej granicy. Dlatego ważne jest, aby Iran upewnił się, że głosy wewnętrzne, które wzywają do podjęcia działań przeciwko Pakistanowi, zostaną odsunięte na bok — mówi Jaffery.
— Jeśli chodzi o Pakistan, nie będzie on miał większego poparcia dla zaostrzenia stosunków z Iranem, zwłaszcza że kraj ten ma do pokonania inne kryzysy. Bez względu na wszystko, presja na odwet za jakikolwiek akt agresji zawsze będzie czynnikiem, który będzie rządził kombinacją reakcji Pakistanu w przyszłości — tłumaczy Jaffery.
Istnieją jednak inne czynniki, na które żaden z krajów nie ma wpływu, w szczególności decyzja Pekinu o interwencji dyplomatycznej w celu złagodzenia rosnących napięć. Chiny, które w marcu 2023 r. wynegocjowały przełomowe porozumienie w sprawie przywrócenia stosunków dyplomatycznych między Iranem i Arabią Saudyjską, są bardzo zainteresowane uniknięciem dalszego konfliktu w pobliżu własnych granic.
W obliczu obaw związanych z ujgurskim separatyzmem w regionie Xinjiang, które zostały wznowione po przejęciu Afganistanu przez talibów, chińscy urzędnicy zwiększyli wysiłki, aby zaszczepić w regionie — zwłaszcza wśród członków Szanghajskiej Organizacji Współpracy, która obejmuje zarówno Iran, jak i Pakistan — natychmiastową potrzebę stawienia czoła „trzem złom”: terroryzmowi, separatyzmowi i ekstremizmowi.
— Jeśli wybuchnie większy konflikt irańsko-pakistański, nie tylko będzie to niebezpieczny precedens z możliwością dalszych ataków transgranicznych, ale kwestie zwalczania terroryzmu zostaną niesłusznie pomieszane z kwestiami suwerenności — mówi Jaffery.
— Poważny konflikt między tymi dwoma krajami będzie złą wiadomością dla regionalnej łączności i integracji. W konsekwencji ekstremizm i wojowniczość prawdopodobnie wzrosną w regionie, ze szkodą dla wszystkich — dodaje Jaffery.
Ten destabilizujący scenariusz jest jednym z głównych powodów, dla których Chiny zwiększają swoje wysiłki mediacyjne w obliczu zbliżających się gróźb wystosowanych przeciwko Chińskiej Republice Ludowej przez afgański oddział Państwa Islamskiego Khorasan (ISIS-K).
— Jeśli Iran i Pakistan zostaną zmuszone do mobilizacji sił w kierunku swojej granicy, grupy takie jak ISIS-K mogą to wykorzystać — powiedział Arif Rafiq, prezes firmy konsultingowej Vizier. — Atak ISIS-K w Kerman odzwierciedla zdolność tej grupy do atakowania trójkąta Afganistan-Iran-Pakistan i chińskich interesów w regionie, wykorzystując porowate granice.
— Jeśli irańskie i pakistańskie siły bezpieczeństwa zostaną zmuszone do skierowania swojej uwagi gdzie indziej, może to dać ISIS-K przestrzeń do wyrządzenia większych szkód i zasiania większego chaosu — dodał Rafiq.
Jednak taki rezultat jest daleki od nieuniknionego, biorąc pod uwagę próby Iranu i Pakistanu, aby wyraźnie określić swoje działania jako działania antyterrorystyczne, a także ich wzajemne pragnienie uniknięcia jakiejkolwiek drogi w kierunku szerszego konfliktu. Biorąc pod uwagę trajektorię ostatnich wydarzeń, to, co nastąpi później, może w dużej mierze zależeć od tego, czy Iran będzie starał się odpowiedzieć na pakistański atak i jak rozwinie się presja wewnętrzna w tym kraju.
— Dzisiejsza odpowiedź wojskowa Pakistanu jest wystarczająca dla jego krajowej publiczności — powiedział Arif. — Piłka jest więc teraz po stronie Iranu. Czy Iran czuje się zmuszony odpowiedzieć na odwet Pakistanu? A może wymierzenie w Jaish al-Adl ataku eksterytorialnego w pierwszej serii ataków wystarczy?
Tekst opublikowany w amerykańskiej edycji „Newsweeka”. Tytuł, lead i skróty od redakcji „Newsweek Polska”.
