Ile było takich Jedwabnych? Najpierw myśleliśmy, że jedno: co za jakiś koszmarny glitch, skaza na polskości. W szkole nas o tym nie uczyli. Tylko Korczak, Sendlerowa.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Czytaj w „Newsweeku”
Foto: Newsweek
Szmalcownicy nie mieli nazwisk, zresztą po co, skoro chcemy je zapomnieć, wymazać, obłożyć słuszną infamią. Potem nagle okazało się, że tego było dużo więcej, w wielu miejscach w Polsce, na rynkach miasteczek, w opuszczonych domach, w stodołach. Że mordy zbiorowe, inspirowane przez nazistów, eksterminacja własnych sąsiadów, przerwanie losu całej zbiorowości, były dokonywane w imię przejęcia nędzy cieniutkiego pierścionka czy złotego zęba, ale też z resentymentu, z nienawiści, z poczucia, że oni są inni, obcy, że nam zagrażają. Publikacje badaczek i badaczy z Centrum Badań nad Zagładą Żydów nie zostawiają złudzeń.
Opowieść o tym, co się stało 10 lipca 1940 r., Jan Tomasz Gross rozpoczął w słynnych „Sąsiadach”. Wiemy, że w jednej stodole, w małym miasteczku pod Łomżą, sąsiedzi zamknęli i spalili żywcem swoich sąsiadów, w sumie około 1500 osób. Anna Bikont w książce „My z Jedwabnego” zebrała ich historie i nazwiska. Dzięki pracy jej i historyków wiemy, że w podpalonej stodole uwięzieni zostali kupcy, nauczyciele, właściciel zakładu naprawy rowerów, krawiec, taksówkarz, kowal, sprzedawczyni ryb, stolarz czy bednarz. Wiemy, że to prawda. Znamy relacje świadków i uczestników. Ziemia i prochy też ją potwierdzają. Mamy pewność, że tam był jakiś świat, który brutalnie zniszczono, zamordowano, unicestwiono. Na jego pamiątkę co roku w Jedwabnem spotykamy się, żeby opłakać, przypomnieć, oddać hołd tym, których tak okrutnie zamordowano. To nie jest gest polityczny, to szacunek dla pamięci, konieczny tak samo, jak uparte powtarzanie najświętszych słów: „nigdy więcej”.
Muszę pamiętać, żeby to sobie mówić codziennie. Muszę wciąż mówić to światu, bo czuję, że wpada w otchłań wyparcia i coraz chętniej sięga po najgorsze wzory. Pięć lat temu, w 80. rocznicę wyzwolenia obozu, Marian Turski powiedział, że „Auschwitz nie spadło z nieba”. Zanim się wydarzyło, pojawiały się kolejne znaki, kolejne gesty dyskryminacji. Najpierw jakaś grupa ludzi nie mogła studiować na uniwersytetach, siedząc normalnie w ławkach, potem wybijano szyby w prowadzonych przez nich sklepach i zakładach, następnie kazano im nosić na rękawach specjalne opaski, a w końcu zamknięto ich w specjalnych dzielnicach. Faszyzm rozrastał się powoli, zagarniając kolejne obszary naszego życia przez czynienie normalnym tego, co najpierw wydawało się zbyt radykalne dla rozsądnego człowieka. Jednak wobec braku zdecydowanych protestów rozsądek kapitulował, przysypiał, godził się. W końcu oddawał i przestrzeń, i kategorie.
Kiedy niemieccy naziści planowali Zagładę, ich zeszyty wyglądały jak notatniki skrupulatnych księgowych. Kolumny cyfr dawały jakieś sumy. Kilometry torów dokądś prowadziły. Tony cegieł służyły do zbudowania konkretnych budynków. Bele materiału miały być przetworzone na obozowe pasiaki. Zygmunt Bauman pisał, że Shoah była fenomenem na wskroś nowoczesnym, agentem modernizacji. Ta cała skrupulatność planowania i stawianie pseudonauki w służbie rozwoju machiny Holokaustu miały oprócz efektywności mieć jeszcze jeden efekt: normalizację. Cierpienie, ból, lęk, upokorzenie, przemoc, masowe morderstwa, odczłowieczanie, gwałty, znęcanie się – to wszystko miało być ukryte właśnie przez to, że obscenicznie znajdowało się na widoku. To z założenia miało być tak koszmarne, żeby nikt nie mógł uwierzyć. Dlatego nie wolno było robić zdjęć w obozach koncentracyjnych. Zakaz ten zresztą nagminnie łamali niemieccy naziści, którzy z pornograficzną ekscytacją dokumentowali własną zbrodnię.
Z innych powodów w Auschwitz cztery zdjęcia zrobił grecki Żyd Alex, członek Sonderkommando, który przemyconym aparatem udokumentował moment, kiedy do obozu przywieziono transport Żydów z Węgier i krematoria nie nadążały z paleniem ciał. Niemcy kazali je palić w specjalnie przygotowanych dołach. Zadaniem Sonderkommando było polewanie ciał wytopionym z nich tłuszczem, żeby się lepiej paliły. Alex wysłał negatywy w świat w tubce pasty do zębów. Zaraz potem został zamordowany. Ale zrobione przez niego fotografie razem z raportami rotmistrza Pileckiego w końcu trafiły do osób decyzyjnych, przełamując „niewyobrażalność” Zagłady.
Georges Didi-Huberman w książce „Obrazy mimo wszystko” apeluje o to, żebyśmy porzucili tę kategorię. Auschwitz nie jest niewyobrażalne. Jest faktem. Jak ktoś mówi inaczej, kłamie. Kłamie, bo chce, żeby wróciło.