Wszystko zaczęło od tego, że usłyszałam, jak Mateusz Morawiecki, podczas spotkania z ludźmi, zacytował zdanie Herberta. Coś mi jakoś w tym momencie zazgrzytało w sercu, coś się we mnie nie zgodziło.
Zawsze powtarzam, że nie ma złego momentu na epifanię. Chociaż w sumie to teraz sobie dopiero pomyślałam, ale jak się doda taki początek, to zdanie zyskuje legitymizację. Zupełnie tak, jakby repetycja dodawała powagi albo znaczenia, co jest oczywistą bzdurą, bo wbrew medialnym zasadom kłamstwo wcale przez powtarzanie nie zyskuje na prawdziwości. Ale wracając do epifanii, to czasem tak jest, że coś sobie utrwalamy, że jakieś zdanie funkcjonuje w nas od dawna, aż nagle czytamy to albo słyszymy wreszcie ze zrozumieniem, które uruchamia maszynerię myślenia i zamiast pięknej myśli, zostaje inna, mniej piękna, ale może za to bardziej — bo ja wiem? — sensowna.
U mnie to się wszystko zaczęło od tego, że usłyszałam, jak Mateusz Morawiecki, podczas spotkania z ludźmi, zacytował zdanie Herberta: „bądź odważny, gdy rozum zawodzi, bądź odważny/ w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy”, wzywając słowami poety do odwagi. Coś mi jakoś w tym momencie zazgrzytało w sercu, coś się we mnie nie zgodziło. Kilka dni później, zjeżdżałam ku Powiślu warszawską ul. Tamka i na murze zobaczyłam znowu ten sam cytat z „Przesłania Pana Cogito” i tamten zgrzyt wrócił. Pomyślałam sobie, że to przecież jest dokładnie na odwrót. Pan Cogito był cały rozumem, kruchością i myśleniem. Był intelektem stojącym w wiecznej opozycji do ślepej, bezrefleksyjnej odwagi wojownika.
Czy rzeczywiście to jest tak, że jak rozum zawodzi, to zostaje nam właśnie odwaga? Czy chciałabym świata bezmyślnej brawury, świata czynów dokonanych dlatego, że komuś nie starczyło rozumu? I pomyślałam też, że przecież właśnie żyjemy w takich czasach. Odwaga manifestuje się coraz częściej w ślepocie i wynika z zamykania oczu na konsekwencje. Tęsknię za ostrożnością, strategią, planowaniem, namysłem. Marzę o świecie, w którym te mało sexy, powolne wartości wrócą do łask. Z nostalgią szukam w historii przykładów sytuacji, w których rozum łączył się z odwagą i vice versa.
Aż sobie sięgnęłam do tego „Przesłania”. O czym właściwie Herbert pisał? Czy wzywając do odwagi, mającej pojawiać się tam, gdzie rozum zawodzi, Morawiecki miał rację? Czy słusznie łączył to wezwanie z budzeniem ducha do działania rewolucyjnego? Herbert mówi o wędrówce człowieka, który w czasach trudnych ma zachować godność. Człowieka, który — jak każdy — zmierza ku nieuchronnej śmierci, zbiega do nicości. Ma dołączyć do grona czaszek, a los jego spisze wierny, trumienny kornik. I chyba chodzi o to, żeby w tej wędrówce się siebie nie zaprzeć. Żeby sobie samemu się nie sprzeciwić i dla siebie samego nie stracić szacunku. Jest o miłości do świata i tego, co w nim żyje. Jest o samotności, bo nikt nas nie pocieszy. Jest o niemożności przebaczenia w imieniu tych, co zostali zdradzeni o świcie, bo przecież z pozycji przywileju dostatniego, spokojnego czy choćby jako takiego życia nie mamy prawa się za nich wypowiadać, nic nie wiemy o losie prawdziwie trudnym.
Herbert, a może bardziej ten Pan Cogito, w końcu podmiot liryczny, wzywa do pogardy, którą adresat wiersza ma odczuwać wobec szpiclów, katów i tchórzy. I w tym wszystkim powaga ma szkodzić, bo lepiej zaakceptować własne błazeństwo i przypadkowość, tę najważniejszą cechę immanentną naszej egzystencji.
Co to znaczy, że „rozum zawodzi”? Dlaczego właśnie wtedy człowiek miałby być odważny i czym jest ten „ostateczny rozrachunek”? Pewnie chodzi tu o to, że czasem rzeczywistość okazuje się o wiele zbyt trudna, żeby ją pojąć. Ale może tu jest miejsce raczej na pokorę niż odwagę? Czy ta odwaga miałaby być „męstwem bycia”? Jednak ono wydawało mi się właśnie polegać na akceptacji własnego niezrozumienia, może także na przyjęciu do wiadomości własnych ograniczeń. Gdzie tu jest miejsce na interpretowanie pojęcia odwagi jako dążenia do rewolucji? Czy oddzielanie rozumu od odwagi, traktowanie ich jako wartości wobec siebie opozycyjnych, można uzasadnić? Może to jest fraza zanurzona w tym rodzaju romantyzmu, o którym tak wspaniale pisała prof. Maria Janion? Można tu bez specjalnego trudu odnaleźć relację pomiędzy fetyszyzacją bezrefleksyjnego oddania sprawie (za którą można i zginąć) a brakiem wiary w wartość myślenia, w odrzucenie go, bo osłabia, ogranicza, przeszkadza.
Istnieje bez wątpienia różnica między wiarą a rozumem. Ja bym chciała takiej odwagi, która nie będzie oparta wyłącznie na tej pierwszej, bo znajduje się ona — w kontekście politycznym — niebezpiecznie blisko ideologii, a kiedy ma być straceńcza, to nawet zaczadzenia. Bądź wierny, ale myśl, dokąd idziesz.
