Mieczysław Moczar manipulował Gomułką. Tak rosła jego potęga

Mała stabilizacja, jaka nadeszła po przełomie października 1956 r., szybko zamieniła się w wielką stagnację — w kontrolowanej przez władzę kulturze, w przewidywalności polityki, we wszechobecnej biedzie i codzienności pozbawionej nadziei na poprawę sytuacji. Pracownik biurowy z przedmieść Katowic zanotował w pamiętniku: „Kąpiąc się w małej, krótkiej wannie do prania, pomyślałem sobie o łazience. To dopiero musi być przyjemność. No cóż, może i ja się kiedyś doczekam wanny”.

To jeden z przykładów, do których odwołuje się prof. Paweł Machcewicz, historyk i twórca Muzeum II Wojny Światowej, w swojej najnowszej książce „Narodowy komunizm po polsku”. Poświęca ją jednemu z bardziej niebezpiecznych polityków komunistycznej Polski. Widzimy go na okładce, siedzi w wojskowym mundurze, w towarzystwie dwóch żołnierzy, uśmiecha się do obiektywu. To Mieczysław Moczar ze swoimi „partyzantami”, polityk, który z tylnego siedzenia władzy próbował zarządzać krajem i ustawiać na własnym kursie urzędników partii, funkcjonariuszy służb, polityków, a nawet Władysława Gomułkę stojącego wówczas na czele państwa.

Machcewicz zwraca uwagę, że „Moczar jako wiceminister, a następnie minister spraw wewnętrznych miał wpływ na to, co jego resort przekazywał Gomułce. Są poszlaki, że starał się w ten sposób wpłynąć na decyzje I sekretarza, wręcz nim manipulować”, a „partyzanci” Moczara rozsiani po resortach siłowych wspierali swojego lidera i odwoływali do jego leśnej przeszłości kombatanckiej. On też lubił podkreślać, że z bronią w ręku walczył o Polskę ludową. Odważnie obnosił się z poglądami, w których komunizm splatał z nacjonalizmem i antysemityzmem, nazywanym dla niepoznaki antysyjonizmem. To właśnie ten „narodowy komunizm” stał się jego znakiem rozpoznawczym.

Moczar nie musiał daleko szukać wzorców, jak wzmacniać swoją polityczną pozycję. Popularność budowana na kręgach kombatanckich i podbijana pochwalnymi artykułami prasowymi, spotkaniami z młodzieżą czy wizytami w zakładach pracy szybko zaczęła nabierać cech stalinowskiego kultu jednostki — zwraca uwagę Machcewicz. Jednocześnie Moczar mistrzowsko operował populizmem, pogrywał narodowymi strachami i uprzedzeniami, wciąż żywymi po dopiero co zakończonej wojnie. To właśnie on i jego zwolennicy stali za akcją prowadzącą do wyrzucenia z kraju Żydów w marcu 1968 r.

Machcewicz szczegółowo opisuje proces prowadzący do tej decyzji i rozbiera polityczną taktykę Moczara na czynniki pierwsze. Pokazuje, jak krok po kroku umacniał swoje wpływy, jak za plecami Gomułki budował polityczną popularność, jak podkreślał partyzancką legendę autobiograficzną po części książką „Barwy walki” i filmem pod tym samym tytułem nakręconym przez Jerzego Passendorfera. Obraz został zrealizowany w konwencji przypominającej raczej amerykański western niż sowiecką wojenną epopeję. A ten zabieg pozwalał trafić przede wszystkim do młodych widzów, w oczach których Moczar chciał uchodzić za nadzieję i odpowiedź na gomułkowską szarzyznę lat 60.

Machcewicz rekonstruuje ten czas i nastroje społeczne, zaglądając do prasy, listów, zapisków zwykłych ludzi, którzy dzielili się swoimi spostrzeżeniami z własnymi pamiętnikami. Oddaje głos pisarzom, dziennikarzom, naukowcom, wyciągając z ich dzienników krytyczne oceny rzeczywistości. Nie pomija także perspektywy ludzi władzy. Przytacza na przykład zapiski z dziennika Mieczysława Rakowskiego, ówczesnego redaktora naczelnego tygodnika „Polityka”, późniejszego premiera. Rakowski nie krył, że w Moczarze widział polityczne i osobiste zagrożenie. Jego dziennik, choć redagowany i poprawiany w miarę upływu lat, „ze względu na szczegółowość zapisów i szerokie kontakty ich autora, pozostaje najważniejszym dostępnym zapisem diarystycznym z kręgu komunistycznego establishmentu” — pisze Machcewicz. Sięga także po niepublikowane dotąd wspomnienia wiceministra spraw wewnętrznych Franciszka Szlachcica i ambasadora Polski w Moskwie Jana Ptasińskiego. Obaj wszelkimi sposobami starali się wepchnąć Moczara na najwyższą orbitę władzy.

Jak mogłyby się potoczyć koleje polityki i losy Polski, gdyby w roku 1970 to Moczar i jego „partyzanci” przejęli władzę po Gomułce, a nie Edward Gierek? Na to pytanie Paweł Machcewicz nie odpowiada wprost, ale lektura jego „Narodowego komunizmu po polsku” pozostawia wrażenie, że niewiele brakowało, a popularne w latach 60. humorystyczne powiedzenie „Kto nie z Mieciem, tego zmieciem” nabrałoby bardziej praktycznego znaczenia.