Ignorując amerykańskie żądania kapitulacji, Iran wykorzystuje trwający od sześciu miesięcy konflikt, by realizować własne cele wojenne na Bliskim Wschodzie.
Choć to właśnie na tym skupiają się Stany Zjednoczone i Izrael, kluczowe cele Teheranu wcale nie są związane z programem nuklearnym. Islamska Republika zawsze zaprzeczała doniesieniom, jakoby miała dążyć do produkcji broni masowego rażenia. W trakcie obecnej wojny wykorzystała jeszcze potężniejszy atut: kontrolę nad cieśniną Ormuz. Ten status może wkrótce zostać sformalizowany, ponieważ pojawiają się kolejne doniesienia o nadchodzącym porozumieniu między Iranem a Omanem. Oba państwa, leżące wokół kluczowego korytarza handlu ropą i gazem, chcą wprowadzić system opłat tranzytowych, co miałoby być ważnym elementem procesu pokojowego.
— Najważniejszym celem Iranu jest przekucie swoich osiągnięć militarnych i presji wywołanych wojną w trwałą, strategicznie uznaną przewagę, czyli kontrolę nad cieśniną Ormuz — powiedział „Newsweekowi” Javad Heirannia, dyrektor ds. badań nad Zatoką Perską w Centrum Badań Naukowych i Studiów Strategicznych Bliskiego Wschodu w Teheranie. — Teheran dąży do tego, by narzucić swoją kontrolę i wpływy na ten kluczowy szlak wodny wobec Stanów Zjednoczonych, ale też wobec świata, jako fakt niepodważalny i nieodwracalny.
Heirannia zwrócił też uwagę na to, że porozumienie dotyczące cieśniny Ormuz mogłoby stanowić „wyrównanie kosztów i korzyści w kwestii nuklearnej”, dając Iranowi swego rodzaju polisę ubezpieczeniową na wypadek przyszłej interwencji USA, nawet gdyby Teheran zgodził się na rozcieńczenie wysoko wzbogaconego uranu, a Waszyngton mimo to nie dotrzymał swoich zobowiązań. Za tymi działaniami kryje się jednak jeszcze większa rozgrywka o władzę, która może na zawsze zmienić porządek regionalny, już i tak rozchwiany po trwającym blisko trzy lata kryzysie, który wybuchł po rozpoczęciu wojny w Gazie.
— Z perspektywy Teheranu kluczowe znaczenie ma uznanie pozycji Iranu jako potężnego gracza regionalnego, ponieważ to otwiera drogę do realizacji głównych celów, czyli konsolidacji kontroli nad cieśniną Ormuz i uzyskania gwarancji bezpieczeństwa — wyjaśnia Heirannia. — Iran chce zająć miejsce decydującej siły w nowym, kształtującym się porządku regionalnym, a nie być tylko biernym graczem pod presją innych.
Nowy porządek na Bliskim Wschodzie
Gdy w październiku 2023 r. Hamas zaatakował Izrael, Iran wydawał się zaskoczony. Jednak koalicja sojuszników Teheranu, znana jako Oś Oporu, szybko przystąpiła do działania. Libański Hezbollah dołączył do konfliktu dzień po zaskakującym ataku, a następnie do akcji przystąpiły jemeńskie Ansar Allah (znani też jako Huti) oraz zrzeszenie milicji Popular Mobilization Forces, czyli al-Ḥashd ash-Shaʿbī, znane jako Islamski Ruch Oporu w Iraku.
Każde z tych ugrupowań musiało zmierzyć się z poważnymi stratami w wyniku izraelskich i amerykańskich ataków, wymierzonych w bojowników, dowódców i składy broni. Gdy w czerwcu ubiegłego roku wojna przez 12 dni toczyła się bezpośrednio na irańskim terytorium, Oś Oporu sprawiała wrażenie zbyt pogrążonej w chaosie, by odpowiedzieć na ataki w skoordynowany sposób. Jednak rozpoczęta w lutym wojna amerykańsko-izraelska przeciwko Iranowi przyniosła odmienne rezultaty.
— Choć Oś Oporu została osłabiona ostatnimi atakami, Iran zamiast ją porzucać, stara się ją odbudowywać poprzez nowe inwestycje i zmiany taktyczne — tłumaczy Heirannia. — Członkowie tej osi, zacieśniając współpracę i otwierając nowe fronty, poprzez np. ostatnie działania Huti i al-Ḥashd ash-Shaʿbī przeciwko Arabii Saudyjskiej, zwiększają presję na przeciwników i wzmacniają irańskie atuty. W nowej strategii Iran zadeklarował, że atak na któregokolwiek z członków osi będzie traktował jak atak na własną infrastrukturę krytyczną i zobowiązał się do odpowiedzi.
Iran nie jest jedynym krajem w regionie, który inwestuje w sojusze. Chaos po latach kryzysów i wybuch aktywnej wojny doprowadził do nowych przetasowań i przyspieszył wcześniej obserwowane zmiany w geopolityce Bliskiego Wschodu. Arabia Saudyjska, obecnie zagrożona z kilku stron, jeszcze mocniej zbliżyła się do nieformalnego kwartetu muzułmańskich potęg: Egiptu, Turcji i Pakistanu. Z tym ostatnim królestwo podpisało oficjalny pakt obronny we wrześniu ubiegłego roku. Zjednoczone Emiraty Arabskie zacieśniły współpracę z Izraelem (w ramach Porozumień Abrahamowych), a także z Indiami, Grecją, Cyprem i innymi państwami o strategicznym znaczeniu.
Rozbieżności między Arabią Saudyjską a ZEA doprowadziły do tarć w zwykle zgodnych relacjach między tymi sąsiadami z Rady Współpracy Zatoki Perskiej, zwłaszcza w kontekście konfliktów dzielących Libię, Sudan i Jemen. Heirannia twierdzi, że kiedy USA próbują łagodzić napięcia, wzmacniając rolę Turcji i naciskając na Arabię Saudyjską, by nawiązała stosunki dyplomatyczne z Izraelem, Iran „wykorzystując takie narzędzia jak cieśnina Ormuz i swoją sieć grup proxy, przechyla szalę sił na swoją korzyść, choć państwa arabskie regionu i Izrael również walczą o własne interesy i wpływy”. Jak dodaje ekspert, „ostateczny kształt nowego ładu będzie efektem tej złożonej rywalizacji”.
USA ponoszą konsekwencje
Regionalne napięcia poważnie wpływają na obecność Stanów Zjednoczonych na Bliskim Wschodzie. Oprócz wyczerpywania się zapasów kluczowych pocisków — w tym tych, które mają bronić przed irańskimi atakami rakietowymi i dronowymi na kraje goszczące bazy USA — partnerzy Waszyngtonu zaczynają kwestionować zakres i skuteczność amerykańskich gwarancji bezpieczeństwa.
— Uważam, że ta wojna zasadniczo zmieniła sposób, w jaki nasi partnerzy z Zatoki postrzegają Stany Zjednoczone i oferowany przez nie parasol bezpieczeństwa, jak również milczące porozumienie dotyczące tego zagadnienia i dostaw ropy w regionie — powiedziała „Newsweekowi” Aya Ibrahim, ekspertka z Columbia University’s Center on Global Energy Policy, wcześniej pracująca w Departamencie Stanu w Białym Domu.
Jak z kolei powiedział „Newsweekowi” Randy Manner, emerytowany generał major Sił Powietrznych USA i były p.o. wiceprzewodniczącego Połączonych Szefów Sztabów ds. Gwardii Narodowej, konflikt „wywarł poważny i wymierny negatywny wpływ” na interesy USA i to nie tylko na Bliskim Wschodzie. Manner ostrzegł, że gdy Stany Zjednoczone przesuwają swoje zasoby z innych kluczowych regionów, takich jak graniczący z Chinami Tajwan, czy pochłonięta wojną przy samym progu NATO Ukraina, a „świat jest obecnie znacznie bardziej niebezpieczny” niż przed wojną z Iranem. Ponury obraz reputacji USA na świecie nakreślił również były rzecznik Pentagonu Chris Meagher, zauważając, że wojna z Iranem — podobnie jak poprzednia interwencja w Wenezueli — pochłania cenne zasoby i uwagę Waszyngtonu.
— Chiny nadal przeprowadzają ogromne ćwiczenia wojskowe na Indo-Pacyfiku, zagrażając Tajwanowi. Obserwują to, co robimy w innych częściach świata i postrzegają to jako okazję — powiedział Meagher w rozmowie z „Newsweekiem”. — Rosja kontynuuje wojnę w Ukrainie, bo wie, że my jesteśmy zajęci czymś innym. Koncentracje sił, które obserwowaliśmy podczas obecnej prezydentury, w takich miejscach jak Ameryka Południowa czy teraz Bliski Wschód, pokazują, że administracja jest rozproszona i straciła z oczu to, co naprawdę liczy się dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych.
Jeśli chodzi o Chiny, wzrost wpływów największego konkurenta USA na Bliskim Wschodzie może zostać jeszcze bardziej przyspieszony jako jeden z efektów obecnego konfliktu — Pekin przedstawia się bowiem jako gwarant stabilizacji.
— Jednym z najważniejszych trendów jest coraz większa determinacja partnerów Waszyngtonu z Zatoki, by dywersyfikować swoje relacje poza USA, pogłębiając kontakty z Chinami i innymi potęgami, i tym samym ograniczając zależność od Stanów Zjednoczonych — powiedział „Newsweekowi” Giorgio Cafiero, prezes waszyngtońskiej firmy konsultingowej Gulf State Analytics, specjalizującej się w ryzyku geopolitycznym. — Choć ten trend widoczny jest od lat, obecny kryzys znacznie go przyspiesza. Sądzę, że doprowadzi to do powstania regionalnego ładu na Bliskim Wschodzie, ukierunkowanego bardziej na Pekin. Wzrost wpływów Chin kosztem dominacji Ameryki idealnie wpisuje się w długofalowe interesy geopolityczne Iranu.
Iran od dawna inwestuje w zacieśnianie relacji z Chinami, a jednocześnie domaga się wycofania wojsk amerykańskich z regionu, twierdząc, że ich obecność jest raczej pretekstem do wrogości wobec sąsiednich krajów niż gwarantem bezpieczeństwa.
— Iran konsekwentnie przekonuje arabskie rządy, że bazy wojskowe USA na ich terytorium są źródłem zagrożenia, a nie gwarancją stabilności — podkreśla Cafiero. — Niezależnie od tego, czy przywódcy Zatoki w pełni podzielają tę opinię, konflikt bez wątpienia zwiększył wiarygodność irańskiej narracji w oczach wielu mieszkańców regionu. Ponadto dzięki strategicznemu położeniu przy cieśninie Ormuz Islamska Republika jest w doskonałej pozycji, by zwiększyć wpływy wśród państw Zatoki i trwale zmienić regionalny układ sił, na długo po zakończeniu obecnego kryzysu.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.