Co robić, aby długo żyć w zdrowiu? Naukowcy właśnie wykonali pierwszy krok, aby rozwiązać tę zagadkę. — Na długość naszego życia w 30 proc. wpływ mają geny, ale w 70 proc. decydujemy o tym sami — mówi prof. Tomasz Wojdacz.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Przeżyła ponad 117 lat. Nigdy nie paliła ani nie piła alkoholu, jadła dużo warzyw polanych oliwą i produktów pełnoziarnistych, codziennie spacerowała po okolicy. Nie żyła w luksusie ani nie łykała tajemniczych suplementów. Wiodła spokojne życie. Do ostatnich dni Maria Branyas Morera miała świetną pamięć, słuchała muzyki, grała na pianinie, spotykała się z ludźmi i była ciekawa świata. Z pomocą rodziny prowadziła konto w mediach społecznościowych. Pisała: „Jestem stara, bardzo stara, ale nie jestem idiotką”.
Jej życiem zainteresował się dr Manel Esteller z Instytutu Badań nad Białaczką im. Josepa Carrerasa w Barcelonie. Odkrył, że kobieta nie miała żadnego supergenu długowieczności, a za jej długie życie odpowiadają zmiany epigenetyczne, czyli aktywność genów zależna od środowiska. Maria Branyas Morera była epigenetycznie młodsza, niż wskazywał na to jej wiek metrykalny.
Badanie na temat długowieczności Marii Branyas Morery przeprowadziła grupa 40 naukowców z kilku instytutów w Katalonii, a jego wyniki opublikowali w czasopiśmie „Cell Reports Medicine”. — Udało im się zmierzyć wiek epigenetyczny, a skoro wiemy, jak to robić, to teraz możemy identyfikować czynniki, które doprowadziły do spowolnienia procesu starzenia się, a w przyszłości będziemy w stanie opracować zalecenia, które pozwolą długo żyć w dobrym zdrowiu — mówi prof. Tomasz Wojdacz, kierownik Samodzielnej Pracowni Epigenetyki Klinicznej na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym w Szczecinie.
Maria Branyas Morera
Foto: East News
Nie tylko geny
Pionierem badań nad epigenetyką jest Steve Horvath, wieloletni naukowiec z Uniwersytetu Stanforda. Zaproponował on koncepcję zegarów epigenetycznych, czyli narzędzi do pomiaru procesu starzenia. Zauważył bowiem, że zmiany w aktywności genów mają silny związek ze starzeniem się organizmu. Przyspieszają je czynniki środowiskowe, takie jak otyłość, niektóre choroby, np. Alzheimera czy Parkinsona, oraz zakażenie wirusem HIV, a opóźniają ten proces odpowiednio zbilansowana, lekka dieta i regularna aktywność fizyczna.
Katalońscy naukowcy postanowili pójść krok dalej i zbadać wszystkie czynniki, dzięki którym wiekowe osoby wydają się młodsze, niż wskazuje na to metryka. Analizie poddali mechanizmy molekularne w komórce Marii Branyas Morery. Opisali zestaw genów, sposób, w jaki DNA jest odczytywane przez komórkę, jakie powstają w niej białka. Ustalili, że kobieta miała rzadkie warianty genów, które są związane z odpornością, zdrowiem mózgu i ochroną układu krążenia.
— Na długość naszego życia w 30 proc. wpływ mają geny, ale w 70 proc. decydujemy o tym sami poprzez mechanizmy epigenetyczne, a konkretnie za sprawą naszego stylu życia — mówi prof. Wojdacz. — Od dawna wiemy, że środowisko, w którym żyjemy, powoduje zmiany epigenetyczne, czyli wpływa na aktywność genów. Zmiany te kumulujemy w czasie naszego życia, ale niektóre osoby mimo podeszłego wieku mają dużo mniej tych zmian niż większość ludzi i niż wskazywałaby na to ich metryka. Najwyraźniej środowisko i sposób, w jaki żyją, nie powodują takich zmian epigenetycznych w ich komórkach jak u większości.
Tajemnice długowieczności. Jak zostać stulatkiem?
Foto: East News
Odmłodzony mikrobiom
Naukowcy z Katalonii przyjrzeli się codziennemu życiu Marii Branyas Morery. Odkryli, że jej śródziemnomorska dieta była bogata w probiotyki. Lubiła jogurt, więc jadła go trzy razy dziennie. Zdaniem uczonych dzięki temu jej mikrobiom jelitowy, czyli wewnętrzny ekosystem, był podobny do mikrobiomu osoby młodej. Znajdowały się w nim pożyteczne bakterie Bifidobacterium, które łagodzą stany zapalne i wspomagają metabolizm, a które rozwijają się w dobrych jogurtach, zapewne takich, jakie uwielbiała Maria Branyas Morera. To prawdopodobnie zawarte w jogurtach probiotyki były kolejnym czynnikiem, który zapewnił jej długie i zdrowe życie.
— Z dotychczasowych badań wiemy, że wraz z wiekiem pogarsza się kondycja bakterii jelitowych, a szczególnie maleje ich różnorodność. Badanie 117-letniej kobiety pokazało, że miała ona tak różnorodny zestaw bakterii jelitowych, jaki występuje u młodych osób, a różnorodny mikrobiom chroni przed chorobami — mówi prof. Wojdacz.
U ludzi starszych mikrobiom jest mało urozmaicony. Jednym z powodów jest to, że biorą oni całą masę różnych leków, które nie zabijają bakterii jak antybiotyki, ale ograniczają ich namnażanie. Tak destrukcyjne działanie ma też chemioterapia. Dlatego obecnie prowadzone są badania nad możliwością pobierania mikrobiomu pacjentów przed chemioterapią i przeszczepiania go po zakończeniu leczenia. — Ale może być też tak, że za złą kondycję mikrobiomu odpowiada dieta i na przykład mała ilość błonnika, który w zasadzie nie występuje w przetworzonej żywności, a to nim odżywiają się organizmy żyjące w naszych jelitach — dodaje prof. Wojdacz.
Przeciwzapalny mikrobiom jelitowy Marii Branyas Morery wspierał jej metabolizm, układ odpornościowy, a nawet zdrowie mózgu. Naukowcy uważają, że ta równowaga mikrobiologiczna mogła być jednym z istotnych powodów, dla których uniknęła ona takich chorób jak otyłość, cukrzyca, schorzenia sercowo-naczyniowe czy demencja. Dodatkowe badania pokazały, że kobieta miała niski poziom stanu zapalnego, który przyczynia się do wielu schorzeń — od chorób układu krążenia po nowotwory.
Fałszywe nadzieje
Zdaniem prof. Wojdacza badanie katalońskich uczonych pokazuje, że zmiany epigenetyczne są kluczowe w opracowaniu zaleceń dotyczących długowieczności. — Genów nie zmienimy, ale na mechanizmy epigenetyczne możemy wpływać, bo są one plastyczne. Nawet jeśli je zepsujemy, pod wpływem określonych czynników mogą się odbudować i naprawić — mówi prof. Wojdacz, ale jednocześnie podkreśla, że naukowcy jeszcze za mało wiedzą, aby sterować tymi mechanizmami. Odradza zatem zażywanie suplementów, które rzekomo powodują obniżenie zegara epigenetycznego i zawracanie zmian epigenetycznych, które zaszły w komórkach.
Przedstawiciele Międzynarodowego Towarzystwa Epigenetyki Molekularnej i Klinicznej, której prof. Wojdacz jest prezesem, we współpracy z amerykańskimi i australijskimi odpowiednikami tego towarzystwa wystosowali list otwarty, w którym przestrzegają przed fałszywymi informacjami dotyczącymi sposobów na długowieczność. — Informujemy w nim, że należy być bardzo krytycznym co do badań naukowych przedstawianych przez producentów najróżniejszych preparatów, które dowodziłyby, że za ich pomocą można poprawić mechanizmy epigenetyczne zachodzące w komórce — mówi prof. Wojdacz i dodaje, że w przyszłości naukowcy raczej będą proponować zestaw określonych zachowań, które zapewnią długie życie, a nie superpigułkę, która miałaby nas odmłodzić. Bo dziś wydaje się, że taka substancja nie istnieje.
W kolorze blue
— Dzięki pracy katalońskich naukowców wiemy, jak mierzyć epigenetyczne czynniki, które warunkują długie życie. Możemy też zacząć badać zależności między tymi czynnikami. Opracowanie tych miar jest pierwszym krokiem do przygotowania konkretnych zaleceń dotyczących stylu życia — mówi prof. Wojdacz.
Na razie naukowcy mają dla nas jedynie bardzo ogólne rady. Gdy słyszymy „żyj zdrowo, a dożyjesz w zdrowiu sędziwego wieku”, nie bardzo wiadomo, co się pod tym kryje. Na przykład Maria Branyas Morera przyznała, że nigdy nie piła alkoholu, ale Francuzka Jeanne Calment, która zmarła w 1997 r. w wieku prawie 123 lat, nie wyobrażała sobie dnia bez kieliszka dobrego czerwonego wina. — A przecież mamy dziś bardzo dużo badań, które dowodzą szkodliwości alkoholu — zastanawia się prof. Wojdacz.
Podobny problem mają naukowcy z dietą. — W niektórych badaniach dieta śródziemnomorska została powiązana z obniżonym wiekiem epigenetycznym — przyznaje prof. Wojdacz. Ale w dobrym zdrowiu żyją też długo grupy ludzi, których codzienne menu niewiele ma wspólnego z dietą południa Europy. Na przykład podstawą posiłków stuletnich mieszkańców Kostaryki są rośliny strączkowe, których praktycznie nie ma w diecie śródziemnomorskiej.
— Głównym problemem badań nad długowiecznością jest to, że osób dożywających słusznego wieku jest niewiele. Na podstawie pojedynczych przypadków trudno wysnuć naukowy wniosek. Aby móc generalizować, musimy mieć grupę 30-40 osób i dopiero gdy je wszystkie dokładnie przebadamy i dostrzeżemy pewne zależności, pewien powtarzalny wzór zachowań, możemy zaproponować ogólne rekomendacje — mówi prof. Wojdacz.
Jednym z nielicznych badań, które pozwalają wyciągać wnioski dotyczące długowieczności, są obserwacje mieszkańców Blue Zones — Niebieskich Stref, czyli ludzi żyjących na japońskiej wyspie Okinawa, półwyspie Nicoya w Kostaryce, w kalifornijskim mieście Loma Linda, na Sardynii i greckiej wyspie Ikaria. Mieszkańcy tych rejonów wydają się odporni na współczesne choroby cywilizacyjne, takie jak zaburzenia sercowo-naczyniowe, cukrzycę, demencję czy nowotwory. Ich dieta nie jest jednak jednolita. We Włoszech i w Grecji dominuje dieta śródziemnomorska, w Japonii na stołach królują owoce morza. Ale łączy ich to, że jedzą dużo warzyw i produktów pełnoziarnistych, a niewiele mięsa. W menu mieszkańców Niebieskich Stref nie ma żywności przetworzonej, a większość produktów pochodzi z ich własnych upraw i hodowli. Nigdy się nie przejadają, a ich posiłki zazwyczaj są lekkie. — Mają też niski poziom stresu. Zawdzięczają to temu, że tworzą bliską sobie społeczność. Mają towarzystwo i nie są samotni. Nie zamartwiają się, nie skupiają na sobie i swoich problemach — bo jak człowiek siedzi sam, to się zastanawia, co go boli — mówi prof. Wojdacz.
Wspomóc odporność
Długie życie w zdrowiu zależy też od kondycji układu odpornościowego, który z czasem przestaje radzić sobie z inwazją chorobotwórczych patogenów. Wraz z wiekiem spada liczba tzw. naiwnych limfocytów B, które odpowiadają za wytwarzanie przeciwciał w odpowiedzi na nowe zarazki. Zmienia się również funkcja limfocytów T oraz komórek NK, które odpowiadają m.in. za rozpoznawanie i eliminowanie komórek nowotworowych czy zakażonych wirusami.
— Mamy dwa mechanizmy odporności: wrodzoną, ewolucyjnie starszą, której cechą jest szybkość reakcji i niespecyficzność, oraz nabytą, która potrafi uczyć się rozpoznawania nowych drobnoustrojów, ich specyficznych antygenów, zapamiętywać te kontakty i przy kolejnym zetknięciu szybciej reagować na konkretne drobnoustroje. Odporność nabytą wspiera higieniczny styl życia — właściwe odżywianie, regularna aktywność fizyczna, unikanie używek, kontrola masy ciała, dobrej jakości sen, a także szczepienia — mówi prof. Tomasz Targowski, kierownik Kliniki Geriatrii w Narodowym Instytucie Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji w Warszawie, konsultant krajowy w dziedzinie geriatrii.
Profesor podkreśla, że szczepienia pozwalają układowi odpornościowemu przygotować się na kontakt z patogenami chorobotwórczymi i unikać przez to konieczności przechodzenia ciężkich infekcji, ale na tym ich rola się nie kończy. — Regularne szczepienia — przeciwko grypie, błonicy czy półpaścowi — mogą zmniejszać ryzyko rozwoju zespołów otępiennych, bo niektóre wirusy mogą wnikać do komórek śródbłonka naczyń oraz do komórek nerwowych i przyspieszać procesy neurodegeneracyjne — dodaje prof. Targowski.