Prof. Alojzy Z. Nowak został już w pierwszej turze wybrany na kolejną kadencję rektora UW. Wyłonieni w skomplikowanym procesie elektorzy dali się przekonać sukcesom rektora i jego wizji rozwoju uczelni. Na ich decyzję niewielki wpływ miały niedawne doniesienia „Polityki” i „Rzeczpospolitej”, ujawniające, że Nowak łączył pracę dla uczelni z zasiadaniem w radach nadzorczych kilku kluczowych spółek i pracą na etacie doradcy w PZU.
Pytanie, czy rektor, równie łatwo co elektorów, przekona do siebie opinię publiczną. Bo ta, jak bardzo Uniwersytet Warszawski nie powoływałby się na zasadę swojej autonomii, ma prawo doceniać wybory społeczności akademickiej i to, jakie standardy egzekwuje ona od osób kierujących uczelniami, zwłaszcza publicznymi.
Gdzie może dorabiać rektor?
Jak ujawniła „Polityka”, poza wykonywaniem funkcji rektora prof. Nowak zasiadał w radach nadzorczych takich podmiotów jak Jastrzębska Spółka Węglowa, Bank Millenium, należąca do Orlenu spółka NORGE oraz ZEPAK SA – w tej ostatniej jego kandydaturę zgłosiło PZU.
Sam profesor Nowak napisał na swoim koncie na Facebooku: „Wykorzystanie ludzi nauki przez biznes w renomowanych uczelniach na świecie jest standardem. U nas ciągle jeszcze potrafi być zarzutem”. W podobnym tonie wypowiada się rzeczniczka uczelni dr Anna Modzelewska: „Udział uczelni w życiu gospodarczym jest standardem na świecie, czego przykładem jest działalność m.in. Massachusetts Institute of Technology, […] University of Cambridge czy Uniwersytetu Technicznego w Monachium, których rektorzy zasiadają w radach nadzorczych podmiotów istotnych dla gospodarki. Współpraca nauki i biznesu przynosi obopólne korzyści dla uczelni […] oraz podmiotów gospodarczych, takie jak transfer wiedzy i realizacja projektów wdrożeniowych”.
Teoretycznie prof. Nowak i dr Modzelewska mają rację, problemy tkwią jednak w szczegółach. By na podobnej współpracy faktycznie korzystała uczelnia, konieczne jest, by zasiadanie w radach nadzorczych pozostawiało rektorowi czas na wykonywanie swoich obowiązków na uniwersytecie. Ważne jest też, by unikać konfliktów interesów. Tymczasem Bank Millenium, w którego radzie zasiada rektor Nowak, jednocześnie prowadzi główne rachunki UW, co potencjalnie może prowadzić do sytuacji, gdy interesy banku i uczelni będą ze sobą sprzeczne.
Nie ma też wątpliwości, że biorąc pod uwagę wszystkie jego zajęcia, prof. Nowak jest bardzo zajętym człowiekiem. Doceniając etykę pracy uczonego, nie sposób jednak nie spytać, czy taka liczba zajęć nie koliduje z obowiązkami rektora. Rzeczniczka UW zapewnia, że „uczestnictwo w radach nadzorczych zajmuje rektorowi od kilku do kilkunastu godzin miesięcznie i nie koliduje z obowiązkami rektorskimi”. Nawet jeśli tak jest, to pojawia się pytanie o pracę w PZU, gdzie rektor, według ustaleń „Polityki”, zatrudniony był na pełen etat – co oznaczało, że powinien poświęcać pracy dla ubezpieczyciela znacznie więcej niż „kilka do kilkunastu godzin miesięcznie”.
Układ z PiS?
Problemów z pracą rektora dla PZU jest więcej. W spółce prof. Nowaka zatrudniła w 2020 r. ówczesna prezeska spółki, Beata Kozłowska-Chyła, uważana za osobę powiązaną z PiS. Według tygodnika, Kozłowska-Chyła miała mocną pozycję jako prezeska PZU także ze względu na swoje zawodowe i towarzyskie powiązania z prof. Nowakiem – prezesowi Kaczyńskiego miało zależeć na tym, by rektorem jednej z najlepszych uczelni w Polsce był ktoś umiejący dobrze żyć z PiS-em.
Autorzy tekstu w „Polityce” twierdzą też, że z rektorem Nowakiem PZU podpisało bardzo korzystną dla niego umowę, a on sam miał się rzadko pojawiać w pracy. Po publikacji artykułu media podały informację, że PZU zwolniło Nowaka – wcześniej pracę straciła Kozłowska-Chyła – choć sam zainteresowany poinformował, że do jego rozstania z PZU doszło za obopólnym porozumieniem.
Rządy PiS przyzwyczaiły nas do traktowania spółek skarbu państwa jako źródła lukratywnych posad, przy pomocy których rząd chce nagrodzić, lub związać ze sobą wpływowe osoby. Istotna część opinii publicznej będzie zastanawiać się, czy w przypadku pracy profesora Nowaka dla PZU nie mieliśmy do czynienia z podobnym mechanizmem. W interesie UW leży wyjaśnienie wszystkich wątpliwości. Choć należy też zaznaczyć, że prof. Nowak zasiadał w zarządach wielu istotnych spółek na długo, zanim PiS wrócił do władzy w 2015 r.
Jednak znaków zapytania dotyczących związków rektora z poprzednim układem władzy jest więcej. Na przełomie 2022 i 2023 r. PiS znowelizowało ustawę o szkolnictwie wyższym, wydłużając wiek w jakim można objąć urząd rektora wyższej uczelni – z 67 na 70 lat. Zmianę negatywnie zaopiniowała Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, w środowisku akademickim nazwano ją „lex Nowak”, uznając, że została napisana pod jednego człowieka. Z tego też powodu odrzucił ją kontrolowany przez demokratyczną opozycję Senat. Sejm odrzucił jednak weto Senatu, a prezydent Duda ustawę podpisał.
Gdy w styczniu 2023 r. Nowak „ze względów technicznych” odwołał wykład dr Hanny Machińskiej, byłej zastępczyni rzecznika praw obywatelskiej, znanej z obrony praw uchodźców i migrantów, co stawiało ją w kontrze do polityki rządu Morawieckiego, pojawiały się głosy, że to podziękowanie za „lex Nowak”. Odwołanie wykładu wywołało jednak tak wielkie kontrowersje, że rektor ostatecznie zmienił zdanie i pozwolił na jego organizację.
W tym roku w kampanię po stronie rektora Nowaka zaangażowały się media należące do Orlenu, atakując jego konkurentów. Według ustaleń „Polityki”, materiały na temat wyborów rektora UW miały trafiać do redakcji orlenowskich mediów prosto z działu handlowego. Nowak zasiada w radzie nadzorczej należącej do Orlenu norweskiej spółki, gdzie wedle ustaleń „Polityki”, nie wiadomo, ile właściwie zarabia.
Uniwersytet nie stoi ponad osądem opinii publicznej
W odpowiedzi na wszystkie te informacje Senat UW podjął uchwałę następującej treści: „Mając na względzie zasadę pełnej autonomii społeczności akademickich, Senat Uniwersytetu Warszawskiego wyraża swój stanowczy sprzeciw wobec wszelkich działań medialnych, których celem jest ingerencja w wewnętrzne procesy demokratyczne na naszej Uczelni. Apelujemy o poszanowanie naszej autonomii i prawa podejmowania suwerennych decyzji”.
Przy całym szacunku dla szacownego grona, ta uchwała jest po prostu kuriozalna. Dziennikarze mają nie tylko prawo, ale wręcz obowiązek patrzeć na ręce osobom kierującym zwłaszcza publicznymi uczelniami i ujawniać budzące pytania informacje.
To nie jest zagrożenie dla autonomii – w przeciwieństwie do działań byłego ministra edukacji i szkolnictwa wyższego, który groził ograniczeniem finansowania instytutowi PAN, gdzie zatrudniona była wybitna historyczka Zagłady, prof. Barbara Engelking, której ustalenia badawcze Czarnek odrzucał z przyczyn ideologicznych, zarzucając badaczce „obrażanie Polaków”.
Autonomia uczelni nie polega na tym, że uniwersytet stoi ponad trybunałem opinii publicznej. Tak jak każda dla życia społecznego instytucja, musi się liczyć z jego głosem – podobnie jak kierujący nim ludzie. Nowy rektor może więc przekonać, że samo wyjaśnienie wątpliwości wokół jego działań wśród elektorów UW może nie wystarczyć, jeśli uniwersytet ma zachować dobre relacje z otoczeniem społecznym.
