Władimir Putin nie może zupełnie odpuścić Krymu, bo zburzyłby mit „przywracania” ziem. Nie może też w pełni unormować sytuacji, bo ataki ukraińskich dronów wciąż wymuszają na nim działanie w trybie gaszenia pożarów. Tym samym półwysep staje się uzależnioną od Moskwy twierdzą będącą coraz większym ciężarem finansowym dla Kremla i rosyjskich podatników, a coraz mniej zyskowną nagrodą.
Mianowane przez Rosję władze Krymu ogłosiły 26 czerwca „sytuację nadzwyczajną”. To reakcja na ukraińskie ataki, które spowodowały niedobory paliwa, przerwy w dostawach prądu i inne ograniczenia w życiu cywilów na okupowanym półwyspie nad Morzem Czarnym.
Sprzedaż benzyny dla cywilów została już wstrzymana — Siergiej Aksionow, wyznaczony przez Kreml szef władz Krymu, zapowiedział, że paliwo trafiać będzie wyłącznie do instytucji rządowych.
Putin przyznał potem, że w Rosji jest deficyt paliwa, chociaż jednocześnie obiecał wzmocnienie obrony powietrznej, przyspieszenie napraw i zwiększenie dostaw na Krym, gdzie znajduje się jedyna całoroczna baza morska Rosji.
Kijów wciąż dąży do odbicia Krymu z rąk Rosji, choć wielu zachodnich analityków uznaje ten cel za nieosiągalny dla Ukrainy. Jednak Krym staje się dla Putina pułapką — jest zbyt symboliczny, by go porzucić, zbyt odsłonięty, by wykorzystywać go jak dawniej, i zbyt kosztowny, by go znormalizować.
Oto pięć scenariuszy, jak może rozwinąć się kryzys krymski Putina.
1. Putin umacnia Krym kosztem własnego społeczeństwa
Putin zapowiedział zwiększenie importu paliwa, przyspieszenie napraw infrastruktury naftowej oraz wzmożenie dostaw na Krym drogą lądową i morską.
To najprawdopodobniejszy i natychmiastowy scenariusz, bo odpowiada jego stylowi rządzenia: brać na siebie koszty, centralizować kontrolę, zaprzeczać, że naciski na froncie zmieniają sytuację polityczną.
Problem w tym, że umocnienia nie przywracają normalnego życia. Krym już teraz zawiesił sprzedaż paliwa osobom prywatnym, a w Sewastopolu wprowadzono ograniczenia w funkcjonowaniu transportu publicznego, sklepów, kawiarni i oświetlenia ulicznego.
Twierdza da się bronić, lecz staje się przy tym fatalnym miejscem do zarządzania. Dla Putina Krym coraz mniej przypomina perłę w koronie, a coraz bardziej cykliczny rachunek do zapłacenia.
Może utrzymywać dostawy na półwysep, stawiając w pierwszej kolejności na wojsko, policję i służby ratunkowe kosztem cywilów. Może też forsować przekaz, że trudności oznaczają, iż Rosja jest atakowana.
Jednak każdy przepis dotyczący reglamentacji po cichu zmienia narrację dotyczącą aneksji, którą wciskał rosyjskojęzycznym mieszkańcom półwyspu. I, co najważniejsze, własnemu społeczeństwu.
Krym miał być łatwym zwycięstwem z 2014 r., wystarczyło „wejść przez otwarte drzwi” i uruchomić gospodarczy silnik.
W tym scenariuszu staje się jednak uzależnioną od Moskwy twierdzą, będącą coraz większym ciężarem finansowym dla Kremla i rosyjskich podatników, a nie zyskowną nagrodą.
2. Ukraina izoluje Krym bez zajmowania go
Ministerstwo Obrony Ukrainy podaje, że droga R-280 łącząca Rostów nad Donem z okupowanym Krymem znalazła się pod ukraińskim ogniem kontrolnym. Resort określa tę trasę jako główny lądowy korytarz dla paliwa, amunicji i sprzętu dla południowej grupy wojsk rosyjskich.
Ten scenariusz nie wymaga od Ukrainy szturmu na półwysep. Wystarczy, że odizolowując Krym, uczyni go niewiarygodnym jako centrum logistyczne.
Ukraińscy urzędnicy opisują ataki na rosyjską logistykę, magazyny, sztaby, systemy obrony powietrznej i inne cele na zapleczu jako działania systematyczne. W ostatnim czasie ataki dotknęły infrastruktury paliwowej, energetycznej i transportowej na Krymie.
Paradoksalnym efektem może być Krym, który Rosja wciąż okupuje, lecz nie może już szeroko wykorzystywać.
Dla rosyjskiej strategii wojennej byłby to poważny cios, nawet bez spektakularnego przełomu po stronie Ukrainy.
Dla pozycji Putina byłoby to jeszcze gorsze — przywódca, który budował legitymację na kontroli, musiałby tłumaczyć, dlaczego jego największa zdobycz wymaga zarządzania kryzysowego z Moskwy.
3. Moskwa eskaluje gdzie indziej, by odwrócić uwagę od Krymu
Putin powiedział rosyjskiej telewizji państwowej, że ataki Ukrainy mają na celu podzielenie rosyjskiego społeczeństwa i zmuszenie Moskwy do negocjacji na warunkach Kijowa. Odrzucił również ukraińską propozycję ograniczenia głębokich uderzeń i sprowadzenia walk do czterech regionów, do których Rosja rości sobie prawa, ale nie kontroluje ich w pełni.
W tym scenariuszu Rosja odpowiada na presję wywołaną sytuacją na Krymie, wzmacniając ataki na Ukrainę, zamiast zmieniać kurs na samym półwyspie.
Rosyjskie rakiety i drony zabiły co najmniej 12 cywilów i raniły 40 osób w Ukrainie 29 czerwca, a według ukraińskich sił powietrznych Rosja zaatakowała nocą ponad 500 dronami i pociskami dalekiego zasięgu.
Tak wygląda ponura logika tej pułapki. Presja wokół Krymu nie sprawi, że Putin stanie się bardziej ustępliwy, wręcz przeciwnie — może go utwierdzić w przekonaniu, że nie pozwoli, by naciski narzucały Rosji sposób działania.
Uderzenia na ukraińskie miasta nie rozwiązują jednak problemów z paliwem i logistyką Krymu.
Efekt polityczny jest natomiast inny — pozwala Putinowi prezentować się jako niepowstrzymany, zadający ból przeciwnikowi, nawet gdy sytuacja na Krymie obnaża słabości rosyjskiej ochrony.
4. Krym staje się trucizną w każdym układzie
Ten scenariusz oznacza polityczny impas — Krym pozostaje pod rosyjską kontrolą, lecz bez rzeczywistego rozstrzygnięcia kwestii suwerenności. Rosja zintegrowała Krym z własnym terytorium, ale brakuje jej międzynarodowego uznania tej aneksji, o co Putin wciąż zabiega.
Po zajęciu Krymu przez Rosję Zgromadzenie Ogólne ONZ 27 marca 2014 r. przyjęło rezolucję 68/262, potwierdzając integralność terytorialną Ukrainy stosunkiem głosów 100—11, przy 58 wstrzymujących się.
NATO określa rosyjskie przejęcie Krymu w 2014 r. jako nielegalną i nieuznawaną aneksję terytorium Ukrainy.
Stanowisko Ukrainy w sprawie Krymu prawie się nie zmieniło — Kijów wciąż uznaje półwysep za własne terytorium i podkreśla, że będzie dążył do odzyskania kontroli, nawet gdy Rosja integruje go z lądem poprzez most krymski.
Obecna kampania Ukrainy w sprawie Krymu to częściowo presja militarna, ale też komunikat polityczny. Prezydent Wołodymyr Zełenski podkreśla, że Ukraina atakuje cele podtrzymujące rosyjski wysiłek wojenny na „czasowo okupowanych” terenach oraz na terytorium Rosji.
— Wierzę, że nasi ludzie na czasowo okupowanych terenach doskonale wszystko rozumieją — na południu kraju, na Krymie, w Doniecku i Ługańsku — mówił Zełenski w przemówieniu z 24 czerwca. — Nie pozwalamy Rosji wykorzystywać naszej ziemi jako narzędzia przedłużania wojny ani zamieniać okupacji w coś niekończącego się.
Dla Putina pułapka polega na tym, że Krym najłatwiej bronić retorycznie, a najtrudniej targować się o niego otwarcie. Nie może go odpuścić, bo zburzyłby mit „przywracania” ziem. Nie może też w pełni „znormalizować” sytuacji, gdy ukraińskie drony wciąż wymuszają zarządzanie kryzysowe.
Możliwy kompromis to układ, który spowoduje, że sprawa Krymu zostanie odłożona na później, a nie rozwiązana.
5. Krym szkodzi Putinowi, ale go nie obala
Najsilniejszy argument przeciwko tezie o „pułapce krymskiej” jest prosty — Putin wielokrotnie przetrwał poważne wstrząsy.
Wyklucza kompromisy i twardo twierdzi, że Rosja zwycięży mimo czasowych trudności, a rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow wielokrotnie powtarza, że stanowisko Rosji wobec Ukrainy pozostaje niezmienne.
Rosyjskie realia polityczne dają Kremlowi narzędzia do tłumienia niezadowolenia, kontrolowania przekazu i kupowania czasu.
Pogarszająca się sytuacja na Krymie nie oznacza automatycznie pałacowego zamachu, masowego buntu czy nagłego odwrotu z półwyspu. Bardziej prawdopodobne zagrożenie dla Putina jest mniej spektakularne, lecz podskórne.
Niedobory paliwa spowodowały długie kolejki na stacjach, racjonowanie i frustrację społeczną.
Otwarte przyznanie przez Putina, że Rosja przechodzi „trudny okres paliwowy”, ma znaczenie, bo rosyjscy przywódcy zwykle wolą ukrywać realne koszty wojny.
Ryzyko polityczne to utrata wiarygodności. Putin nie musi stracić Krymu, by ten go osłabił. Wystarczy, że będzie wciąż obiecywał pełną kontrolę, podczas gdy Ukraińcy dowodzą, że jest ona droga, niepełna i — co najważniejsze — tymczasowa.
Ukraińskie uderzenia dalekiego zasięgu już zmusiły Rosję do racjonowania, zarządzania kryzysowego i publicznych obietnic napraw. Następny sprawdzian to odpowiedź na pytanie, czy Moskwa będzie w stanie zapewnić dostawy i skuteczną obronę powietrzną, by Krym znów nadawał się do zarządzania.
Jeśli się to uda, pułapka krymska stanie się dla Putina kolejnym wyniszczającym ciężarem, który będzie on dźwigał. Jeśli nie — półwysep może formalnie pozostać rosyjski, lecz praktycznie stanie się dźwignią, którą Ukraina naciska przy każdej decyzji Kremla.
Krym wciąż widnieje jako rosyjska własność na mapie. Teraz jednak staje się dla Ukrainy narzędziem nacisku w tej wojnie.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.