Dopóki Viktor Orbán nie obawia się utraty władzy w kraju, może podejmować ryzyko w polityce zagranicznej w Europie i poza nią. Zakończony kilka dni temu spór o warty 50 mld euro pakiet pomocy dla Ukrainy to dopiero początek.
Unijni przywódcy i dyplomaci odetchnęli z ulgą, gdy przewodniczący Charles Michel ogłosił, że Rada Europejska jednogłośnie zatwierdziła pakiet pomocy dla Ukrainy na kwotę 50 mld euro.
Ta decyzja, demonstrująca determinację bloku do wspierania rozdartego wojną kraju, zapadła po tygodniach niezwykle wysokich napięć między węgierskim premierem Viktorem Orbánem a jego europejskimi partnerami. Orbán odgrażał się, że zawetuje pakiet wsparcia, co wywołało oskarżenia o „szantaż”. Niektórzy europejscy przywódcy rozważali wykorzystanie procedury z artykułu 7 w celu odebrania Węgrom prawa głosu w odpowiedzi na nieustanne podważanie przez Orbána działań UE. Wynik czwartkowego głosowania był jednak satysfakcjonujący dla wszystkich stron.
Czy Orbánowi kończy się pole manewru?
Rada udowodniła, że UE jest w stanie postawić na swoim, jeśli nie pójdzie na żadne dalsze ustępstwa w sprawie statusu funduszy strukturalnych. Z kolei dla Orbána w ostatecznej wersji dokumentu znalazły się dwie poprawki ratujące jego twarz. W Radzie Europejskiej toczyć się będzie dyskusja na temat rocznego sprawozdania dotyczącego pomocy, a Komisja Europejska zobowiązała się do przeprowadzenia procedury praworządności przeciwko Węgrom w „uczciwy i obiektywny sposób”. Węgierskie media kontrolowane przez tamtejszy rząd przedstawiły te wydarzenia jako historyczne zwycięstwa, z którymi boleśnie pogodziła się tak zwana „brukselska elita”. „Udało nam się” — głosił artykuł na oficjalnej stronie Orbána.
Węgierski premier od dawna krytykuje „brukselskie elity”, ostro sprzeciwia się wielu działaniom UE i stanowczo podważa oceny fatalnych wyników Węgier w zakresie praworządności. Ale dlaczego tym razem Viktor Orbán realizował swoje żądania w tak radykalny sposób, nieomal narażając na niepowodzenie ratujący życie pakiet pomocy dla Ukrainy?
Jedną z odpowiedzi jest fakt, że węgierski rząd jest obecnie objęty dochodzeniem w ramach unijnego mechanizmu praworządności i ma zamrożone dziesiątki miliardów funduszy strategicznych, dopóki nie spełni demokratycznych standardów UE, które są określone w 27 etapach. Ciągłe wstrzymywanie funduszy sprawiło, że ich status znalazł się w centrum zainteresowania Orbána w stosunkach z UE.
W 2023 r., po kilku miesiącach intensywnych negocjacji, które zakończyły się niepowodzeniem, Orbán zmienił kurs i przystąpił od radykalnego szantażowania Komisji Europejskiej do ustępstw. W związku z tym węgierski rząd ogłosił, że zawetuje potencjalne zwiększenie budżetu i pomocy dla Ukrainy, która w tym drugim przypadku ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa UE.
Wbrew temu, że kilku węgierskich polityków zaprzeczało jakiejkolwiek bezpośredniej korelacji pomiędzy stanowiskiem Orbána w sprawie zamrożonych funduszy a pozycją kraju w sprawie Ukrainy. Jeszcze w lipcu Orbán dał jasno do zrozumienia, że będzie podchodził do tych dwóch kwestii w tandemie i wyjaśnił, że kiedy UE przedstawi swoje plany zatwierdzenia nowej finansowej struktury dla bloku, to Węgry nie podporządkują się tak po prostu. W grudniu aktywnie zachęcał węgierskich dyplomatów, żeby nie wzbraniali się przed podjęciem radykalnych działań. Pod koniec roku, na posiedzeniu Rady Europejskiej, zapewnił sobie duże ustępstwo: 10 mld euro w zamrożonych funduszach spójności.
Dla premiera Orbána prowadzenie własnej gry w najważniejszych kwestiach, przed którymi stoją Węgry i blok europejski, stało się czymś powszechnym i wiąże się z szerszymi wysiłkami zmierzającymi do przejęcia władzy na arenie międzynarodowej. Sojusznicy i przyjaciele mogą stać się teraz zwykłymi pionkami, które można szantażować w ramach swojej strategii.
Tę zmianę w zachowaniu można prześledzić wstecz do publicznie deklarowanego przez Orbána dążenia do nowego paradygmatu polityki zagranicznej Węgier w 2010 r. Jego ambicją jest doprowadzenie Węgier — małego wschodnioeuropejskiego kraju na peryferiach współpracy transatlantyckiej — do centrum globalnego procesu decyzyjnego. Realizacja tej strategii była obarczona ryzykiem i okazała się kosztowna, biorąc pod uwagę konieczność budowania relacji gospodarczych i politycznych z Rosją, Turcją i, co być może najważniejsze, z Chinami.
Te coraz silniejsze więzi z autorytarnymi przywódcami skłóciły Orbána z jego zachodnimi sojusznikami. Niemniej jednak, Orbán i węgierskie politycznie lojalne elity biznesu odniosły ogromne korzyści dzięki pogodzeniu konkurujących ze sobą żądań Wschodu i Zachodu. Węgry pozostały bezpieczne, zapewniły znaczący wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych i stały się ważnym graczem w globalnym procesie decyzyjnym.
Jak teraz zachowa się Viktor Orbán
Wojna na Ukrainie zagroziła jednak tej korzystnej pozycji. Otwarty konflikt Europy z Rosją i odłączenie się od Chin grozi unieważnieniem sukcesu podwójnej gry Orbána. Musi się on zmierzyć z nowym środowiskiem politycznym, w którym Polska, kraje bałtyckie i Skandynawia staną się centrami bezpieczeństwa dla kontynentu, wraz z możliwością, że wspierana przez USA Ukraina stanie się nowym państwem członkowskim UE. W tym scenariuszu Węgry zostaną zepchnięte na peryferia. [Z tego względu Orbán podejmuje systematyczne działania mające na celu spowolnienie przystąpienia Ukrainy do UE, jednocześnie walcząc o utrzymanie relacji z Rosją i Chinami, gdzie ma swój szczególny interes. Jednak jego coraz bardziej radykalna polityka zagraniczna zraża Węgry do ich najbliższych sojuszników i zagraża integracji europejskiej w najważniejszych kwestiach.
Europejscy przywódcy, być może ku własnemu zaskoczeniu, zdołali zmusić Orbána do powrotu do szeregu. Lecz ten dylemat nie został rozwiązany. Do realizacji swoich wizjonerskich ambicji Orbán potrzebuje tej władzy, którą zdobył 14 lat temu. I nie zamierza jej stracić. Jego rosnący autorytaryzm jest warunkiem wstępnym podejmowania przez niego ryzyka. Dopóki nie obawia się utraty władzy w kraju, może podejmować ryzyko w polityce zagranicznej w Europie i poza nią.
Zsuzsanna Szelényi jest ekspertką od spraw polityki zagranicznej, byłą węgierską parlamentarzystką i autorką książki „Tainted Democracy: Viktor Orbán and the Subversion of Hungary.” Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweeka”.
